| Historical fiction, ania dayta, kapid? |
| Impaskil ni paraposte | ||||||||||
| Tuesday, 23 September 2008 | ||||||||||
|
UPDATED: By popular demand wenno request, a kunada, adtoy man dagiti “makuna” da Appo Prescillano N. Bermudez ken Reynaldo A. Duque a naipablaak iti benneg a “Ti Makunami” (sigud a “Dakami Met”) iti BANNAWAG.Ken kasta met ti "makuna" pay ni Apo Honor Blanco Cabie. Maipapan daytoy iti isyu ti “historical fiction” a makunkuna. “Uso” ngamin itan, uray iti literatura nga Ilokano (Iloko), daytoy maaw-awagan iti historical fiction. Dagitay ababa a sarita a maipapan wenno naibasar iti historia wenno pakasaritaan. Kangrunaan a masursurat, no iti literatura nga Ilokano, ket ti maipapan iti biag ken kabibiag dagiti bannuar iti Kailokuan a kas kada Palaris, Abaya, Aglipay, Ambaristo, Del Pilar ken dadduma pay a mannakigubat ken geriliero idi panawen dagiti Espaniol, Americano, Japones. Ipaskil ngarud ti dadapilan.com, iti pammalubos ti BANNAWAG, dagitoy a “makuna” ti dua a malalaki ken premiado a fiksionista nga Ilokano kas nayon a mapagaadalan. Mabalinyo ti mangibingay iti bukodyo met a makuna iti “tungtongan”, iti “dap-ayan” wenno iti baba a mismo ti articulo (nalukatanen for all, saanen a masapul ti registration, saan metten nga agparang ti IP address). [Addanto pay nayonna dagitoy a “makuna” ta addada pay dadduma a reaksion manipud iti dadduma a mannurat mainaig itoy nga isyu.] Iti “Ti Makunami” iti Setiembre 1, 1998 nga isyu ti BANNAWAG, kastoy ti nakuna ni Apo Bermudez: Napintas ti “Ken ni Pidut: Dagiti Daton iti Angep” ni Joel B. Manuel. Maysa a historical fiction a naibasar iti “I Saw the Nation in Travail” a sinurat ni Jose Llanes. Iti biangmi, dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti dati nga am-ammotayo a sarita a makuna a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor. Iti ngamin historical fiction aglalo kadagiti adda nakaipadronanna a gapuanan, saan a bukod a panunot ti autor ti pakabuklan ti sinuratna. Ammo ti tunggal mannurat a ti mangpanunot iti suraten ti karirigatan a paset ti panangsurat iti maipagpannakkel nga ababa a sarita. Iti historical fiction, awan dayta a panangpespes ti autor iti utekna; ngarud, agbalin a kasla interior decorator laeng iti nalpasen a naipatakder a balay. Makiddaw koma ngarud kadagiti manges-esponsor kadagiti salip iti panagsurat iti sarita nga ipasigudda a di mairaman wenno adda makerras a puntos ti maisalip a historical fiction. Dakkel ngamin a pakaarusan dagiti agsursurat iti puro nga orihinal nga ababa a sarita no mailaok ti sarita iti historical fiction aglalo no nalatak a tao iti pakasaritaan ti pakaipadronan dayta a historical fiction. Mamatikayo man wenno saan, dakkel ti impluensia ti/dagiti nalatak/nalalatak a tattao iti historia a madakamat iti maysa sinurat. --Prescillano N. Bermudez San Manuel, Pangasinan Ket iti met “Ti Makunami” iti Setiembre 15, 2008 nga isyu BANNAWAG, kastoy ti sungbat ni Apo Duque: Kuna ni Apo Prescillano N. Bermudez (“Ti Makunami”, Set. 1, 2008), a “dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti dati nga am-ammo a sarita a makuna a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor. Iti historical fiction, saan a bukod a panunot ti autor ti pakabuklan ti sinuratna”. Kinunana pay nga “ammo ti tunggal mannurat a ti mangpanunot iti suraten ti karigatan a paset ti panagsurat iti maipagpannakkel nga ababa a sarita. Iti historical fiction, awan dayta a panangpespes ti autor iti utekna; ngarud, agbalin nga interior decorator laeng iti nalpasen a naipatakder a balay.” Inggunamgunamna met kadagiti manges-esponsor kadagiti salip iti panagsurat iti sarita nga “ipasigudda a di mairaman wenno adda makerras a puntos ti maisalip a historical fiction.” Kadagitoy, nabatad a tinagibassit ni Apo Bermudez dagiti gapuanan nga inawaganna iti historical fiction. Dakkel a biddut ti panangipagarup ni Apo Bermudez a dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti am-ammo a sarita a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor. No ibatay iti padasmi nga agsursurat, saan nga asi-asi ti mangsurat iti daytoy. Iti kanito a serkem a kas autor ti panagpampanunot ti subject matter ti saritam, kas koma ken ni Prinsesa Urduja, nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen ken ti disso (milieu) a nagbiaganna. Kasapulan daytoy ti napasnek unay a panagimutektek. Ditoy ti “pakapespesan” ti utek ti autor a kas creative writer. Agwerret ti fictive mindna, aglupos a kas historical figure ti tao a subject matterna, agbalinen daytoy a fictive wenno literary figure nga addaan bukod a panunot ken disposision, kas maibatay iti sensibilidad a nangmuli iti kinataona ken nangsukog iti isipna. Tallo dagiti kangrunaan a subject matter ti historical fiction. Umuna, am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi (hero or heel), kas iti “I, Soliman”, ti klasikal a sarita (naibatay ken ni Rajah Soliman iti Manila) daydi Adrian Cristobal wenno ti “Barrabas”, nobela ni Par F. Lagerkvist (Nobel Prize Winner, 1951). Maikadua, maipapan iti maysa naindaklan wenno nakalalagip a lugar, kas iti “Bridge On The Drina”, nobela ni Ivo Andric (Nobel Prize Winner, 1961) a maipapan iti Yugoslavia. Maikatlo, maipapan iti maysa nakalalagip a pasamak, kas iti “And Quiet Flows The Don”, nobela ni Mikhail A. Sholokhov (Nobel Prize Winner, 1965) a maipapan iti Bolshevik Revolution idiay Russia. Iti panangtagibassit ni Apo Bermudez iti historical fiction, kasla tinagibassitna metten dagitoy a naindaklan a gapuanan iti literatura a naibatay kadagiti naindaklan wenno nalatak a tao, lugar ken pasamak, a pakairamanan ti “Agamemnon”, drama a sinurat ni Euripides (pudno nga adda nagbiag nga Agamemnon a nakigubat iti Troy, personal a nakitami ti tanemna iti ruar ti Mycenae, ti kutana, idi nagbaniagakami iti Grecia itay napalabas nga Oktubre 2007), ti “Anthony and Cleopatra” a drama ni William Shakespeare, dagiti nobela a “Hawaii” ken “Alaska” ni James Michener, ti “The Bridge of San Luis Rey” a nobela ni Thorton Wilder (Pulitzer Prize Winner), ti “Vibora” (naibatay iti pakasaritaan ni Hen. Artemio Ricarte), nobela ni national artist F(rancisco). Sionil Jose, dagiti sarita a “Sa Kamatayan Lamang” (Unang Gantimpala, Palanca Awards, 1954) a maipapan ken ni Macario Sakay ni Teodoro A. Agoncillo ken ti “Isang Umaga sa Buhay ni Gregorio Aglipay, Ikonoklasta” ni Federico Licsi Espino Jr., ken adu pay a sabali. Nababa kadi ti klase dagitoy no maidilig kadagiti dadduma a gapuanan iti literatura? Kasta met a di maikanatad ti kapanunotan a “di rumbeng a mairaman wenno makerrasan iti puntos ti maisalip a historical fiction”. Maysa daytoy a di nainkalintegan a panangikahon ken ni mannurat tapno saan a makapagbariw-as ken makapagwayaway ti “kinasariwawek” ti utekna nga agparbo ken agputar. Agtultuloy ti panagbalbaliw, idudur-as ken pannakasupusop dagiti pagalagadan iti panagsurat ken kasta met ti itataud dagiti kabarbaro a langa ti sarita ken dadduma pay a sinurat iti yaaddang ti tiempo; iti kasta, di rumbeng nga ipupok wenno ikawar ni mannurat nga Ilokano kadagiti nariingan wenno naludasanen iti panawen (obsolete) a panirigan ken istruktura no kasano ti agputar. Dagiti kastoy a nangepngep a kapanunotan, ad-adda nga ilaegda, imbes a parang-ayenda, ti Literatura Ilokana. --REYNALDO A. DUQUE Bagani Ubbog, Siudad ti Candon Ken ti "pasarunson" ni Apo Cabie (iti "Ti Makunami," Set. 29, 2008 issue ti BANNAWAG): Agallangogan kadagiti siled-pagadalan ti literatura dagiti pammaliiw da Apo Prescillano N. Bermudez ("Ti Makunami" Set. 1) ken Apo Reynaldo A. Duque (isu met laeng a seksion, Set. 15). Iti argumento ni Apo Bermudez, maarus, ket ngarud nababbaba, ti historical fiction iti kannawidan a pannakasangal ti sarita ta saan a bukod a panunot ti actor ti pakaukkonan ti sinuratna a historical fiction. Kasla laeng maysa nga interior decorator kano ti agsurat iti historical fiction ta saan a mapespes ti utek ni historical fiction writer a kas iti pannakapespes ti utek ni traditional wenno old school short story writer a, babaen ti nasagneb nga imahinasionna, makapespes iti bukodna nga utek ket maputarna dagiti derraas ken baetan kasta metten dagiti tattao nga agdaldaliasat kadagitoy. Saan a mayannatup dayta nga analohia, ta saan a maidasig ni interior decorator ken ni historical fiction writer. Agsabali dagiti naisalibokda a talugading ken kabaelan, agraman kapampanunotan. Ket saan met a mabalin a kunaen a ni old school wenno tradisional nga agsursurat iti sarita nga isu ti nagbukbukod a nagplano ken nangipatakder iti balay, no 'tay balay ket isu ti sarita. Singasing ni Apo Bermudez kadagiti manges-esponsor iti salip iti panagsurat iti sarita nga "ipasigudda a di mairaman wenno adda makerras a puntos ti maisalip a historical fiction." Narungsot dayta a singasing, ta iti awan pagsadaganna a rason ilaawna ti pannakakadena ni mannurat ket pagelanna nga agpasiar tapno, iti bukodna a mata ken natawingna nga adal, mailadawanna dagiti pasamak, dagiti tattao, ti inaramatda a sao iti dayta bukodda a panawen, dagiti nagsadagan dagiti arapaapda ken sennaay, liday kasta metten ragsak. Mailadawan ni mannurat iti historical fiction dagiti saan a maarikap ni agbasbasa kadagiti naipablaaken a pakasaritaan dayta naidumduma a panawen, naisangsangayan a puli, nainsabalian a pasamak iti kabibiag ti tao. Saruronganmi ti paliiw ni Apo Duque a tinagibassit ni Apo Bermudez dagiti obra a historical fiction. Umabaykami iti panirigan ni Apo Duque a saan nga asiasi ti mangsangal kadagiti balikas a mangiladawan kadagiti pasamak, tattao iti maysa a panawen, ti inaramatda a lengguahe ken kaugalian ken kannawidan a nangted kadakuada iti pakaidumaanda kadagiti dadduma a kaputotan. Ditoy iladawan dagiti umang-anges a balikas ti panagbiag dagiti tattao iti sabali a panawen. Babaen ti naadawna nga scholarship qualities— inadalna man wenno bugas ti padasna— ipariknana ken ni agbasbasa dagiti natiliwna a galad, karkarma ken pasamak iti gimong a nakibalballaetan dagiti sibibiag a tattao (characters). Dagitoy a kalidad ti mangted iti naan-anay a panangawat ken panangibuksil ni mannurat kadagiti mabalin a nalaktawan kadagiti naipablaaken a pakasaritaan dayta a panawen. Nalabit nasukatan dagiti dadduma a nagan. Ngem iti kaaduan pudno dagiti pasamak ken padas dagiti tattao. Adda iti mannurat ti panangiladawan, babaen kadagiti naubon a balikas, no apay a kasta ti napasamak, no apay a kasdiay ti inaramid da Pulano ken Pulana, ken dadduma pay. Pudno, adu dagiti gapuanan iti historial fiction a saan a mabalin a tagibassiten. Maibilang ditoy ti "Pharaoh" ni Boleslaw Prus ken ti "Masters of Rome" ni Colleen McCullough kadagidi naudi a tawen ti Republika Romana. Agsipud ta paset ti fiction ti historical fiction kas sub-genre ti immun-una, mamatikami a saanen a masapul, ta saan a rumbeng, nga ipakni wenno iwalin dagiti esponsor ti salip iti sarita. Wenno saan nga umisu a kissayanda ti pantos ti maisalip a historical fiction. Awan ti natibker a rason a paguldagan dayta a singasing. Agyamankami kadagiti inyablat a kapampanunotan da Apo Bermudez ken Duque. Napasnek ti pammatimi a dagiti kastoy a panagsisinnukat, ken panaglilinnawag iti kapampanunotan, bugasda a mangpabaknang iti Literatura Ilokana. --HONOR BLANCO CABIE Pinili, Ilocos Norte Ania met ti makunayo?
Powered by JoomlaCommentCopyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved.Homepage: http://cavo.co.nr/ |
||||||||||