| |
TI BALAY NI MAJOR SATO
Sarita ni Joel B. Manuel Umuna a Gunggona Salip iti Sarita 2007 T. Gabriel Tugade Literary Awards PETTAT ti panagsardeng ti naglugananna a tinted a van iti kalsada a nangbeltak iti dua a kampusmi iti dayta a bigat a nakastreken dagiti ubbing kadagiti klaseda; addaak iti asideg ti landok a ruangan ta bambantayak ti mangtartarimaan iti alad ti eskuelaan. Nabingngi ti ridaw ti van, simngaw ti “I Will Survive” a toktokaren ti stereo. Dimsaag babaen ti nangina a sarukodna— delana a pantalon, sandalias a lalat, kamiseta a nangipaltuad iti kumuribetbet a kudil. Ig-igpilan ti kanigidna ti maysa a plastic envelope a nangisiled iti nakadadaanen a brown envelope. Adda bukol iti babakunaanna. Kasla bolintik. Umis-isem, kasla adda sirsiraraten dagiti matana iti likud ti napuskol a nangisit nga antiparrana. Inaprosanna iti naminsan ti pumirak a buokna sa immaskaw nga immasideg kaniak. “Maestro,” agpaparaw ti timekna, “mabalin ti umay?” kinunana. Agtaltalimudoken dagiti matana iti akindaya a paset ti uneg ti kampus, iti asideg ti alad. “Mabalin, sir. An’a kadi?” “Tata Phonso, kunam lattan, maestro. Adda la kitaek iti uneg ti eskuelayo no mabalin.” Saan latta nga insina ti lakay ti imatangna iti akindaya a paset ti eskuelaan, iti daya ti Gabaldon Building. “Kadaydiay koma,” inwagisna ti igpilna nga enbelop iti asideg ti duogan a kaimito. Sadiay, nalayang ti disso a di pay napatakderan iti pasdek. Dita ti us-usaren ti komandante ti CAT a pag-ehersisioan dagiti ubbing. Pinalubosak nupay agduaduaak iti rantana. Immuneg. Saanko a sinurot amangan ta dinak kasapulan sadiay, siniputak dagiti askawna a dimmanon iti disso nga intudona. Iti van, inisemannak ti nadonia a baket; immisemak met. Dimmanonen ti lakay iti disso nga intudona itay, sisasango iti init, inuyosna ti mapirpirpir nga enbelop iti plastic, adda dinutdotna, kasla ladawan a nangisit. Insirayna daytoy iti init. Kalpasanna, insublina met laeng daytoy, pinatitna ti daga iti maysa a disso babaen ti sarukodna, immaskaw a nagpaabagatan, pinatitna manen ti daga dita, nagpadaya, sa idi agsardeng, pinatitna manen ti daga. Agisem-isem latta ti baket iti uneg ti lugan. Maysa a rektangulo ti nagdalanan ti lakay, addan iti daya nga amianan ken patpatitenna latta ti daga. Simmango iti abagatan, tinangadna ti langit sa nagtungtung-ed. “M’estro,” inyarasaas ni Manong Joe, ti bise presidente, kaniak, “addan sa man met plano ni Ama Lakay a mangidonar iti building, aya?” “Ay, ket nagsayaaten, kaka,” kinunak. Nagbayag pay ti lakay a nanguk-ukag iti enbelop nga iggemna, sa nagpagnapagna, nagtangadtangad iti langit. Sa kalpasanna, nagsubli iti ‘yanmi. Kinunana kaniak: “Addakam dita abagatan ‘ta tiendaan. Dumaw-askanto man idiay balay, maestro. Didiay Hawaii, saanko a maliwayan a basaen dagiti saritam.” DIMMAGASAK iti balay da Tata Phonso iti abagatan, maysa a balay a kunaek a natibker ta naaramid iti natatangken a tarikayo, addaan kadagiti sinigo a panuli. Pinunnok dagiti matak kadagiti naisangsangayan maipapan iti balay kabayatan ti panangur-urayko iti yuulog ti lakay. Nakalinlinis ken nakasilsileng ti sementado a datar a pinasileng ngatan ti panawen, nasileng pay dagiti tarikayo a diding. Awan ti inlinged ti pinta kadagitoy, gagangay a sileng ti kayo, isu nga iti ruar, agminar ti nanganan dagiti anay ngem saanda a nagballigi a nangdadael kadagiti kayo. Nagtalinaed a nakidser, ken nasileng dagiti tarikayo iti uneg. Awanen dagiti kakastoy a balay, nakunak iti bagik bayat ti panangipasurotko kadagiti matak iti panaglikko ti nakitikitan nga agdan nga agarup diak makita no adda giwang ti pannakaimuntar dagiti pangalna. Insublat dagiti matak a bininsir ti maysa a dakkel ken naikuadro a ladawan ti maysa a dakkel a balay iti abay ti dakkel a kayo a kasla kaimito. Dakkel a balay, kunak, ta addaan iti agdan a pito ti pangalna, terasa amin ti sango nga addaan kadagiti barandilias a kayo. Nagatep iti napuskol a pan-aw a napelpegan ti gayadanna. Idi umulog ni Tata Phonso, nadaponannak a mangbukbukibok iti disenio ti balay. Immisem idi agbaw-ingak. “Balayyo daytoy, tata?” sinaludsodko. “Wen ken saan, maestro,” kinunana. Wen ken saan? Iti dayta a gundaway, iti tapaw ti kape nga stateside nga impasangona, rinugianna a winarwar ti pakasaritaan ti maysa a balay ken ti di agkupas a maris ti maysa a biag iti unos dagiti panawen. NAIYANAKAK iti bulan ti Setiembre, maestro. Husto a walopulo ket pitoak iti dayta a bulan iti daytoy a tawen. Nasapaak a naasawaan. Sangapulo ket walok idi adda met daydi immuna a baketko a pinaspasiarko dita dumaya idi agingga a nasalamaandakam daydi amana nga agbisbisito i‘di sirok ti suada iti maysa a malem, ket inasut met ‘di lakay ‘di kumpayna sanak pinagpakpakawan. Idi imbaddekna ti karabukobko, nagwenak nga ikasarko ‘di Aning uray awan man pay ti adda a sagsaganak idi. A, ta ngamin, napintas ‘di Aning a kas apagbukar a rosas. Allawagi ‘di amak, montero pay. Maestro dagiti allawagi daydi. Uppatkami nga agkakabsat a puro lallaki. Siak ti maikadua nga inaunaan. Kadagidi a panawen, no ania ti obra ti ama, adda la labitna met a matawid ti anakna. Parbangon pay laeng, a, idi, agawitkamin iti wasay ken ragadi. Ammom dagiti sarutso a dadakkel idi nga awaganda iti ragadi? Agbalonkami idi, bigbigat pay laeng, lumbuogen ‘ta bakir iti panagwasaymi. No sumrokami man idi, a, ket agsurok a makalawaskami iti bakir, agrantsokami dita Bantay Nalukmeg. No sumalogkamin, no manonto a tablon ti paguyodenmi. Ipaturaymi ta sepsepenkami iti bakir. Agtabakokami, a, idi. Attono mapukanmi ‘ta rakep ti tallo a duyong, barok, ragasragasenmi manen. No kabaelanmi nga imuntar ‘ta kayo, imuntarmi sa riritenmi. Mano-mano, a; tingtingalanmi. Agmalmalem dayta nga agapan-agawid a panagsarutso, panagragadi, kunak koma. Makaibus ling-et, a, barok. Ken ‘tay kunak, makaikkat ‘ti arem a tarabako. Luddoykamin iti agsipnget. A, ngem nakaputotak met a sigud iti daydi nanam nga Aning. Lalaki man daydi. Kaykayatko ti panagbalay a tarabako ngem iti dayta panagbakir. Idi kuan, rugrugiak met ti kumitikiten. Addada ngamin dagidi sillok a paet ‘di amak. Nabayag met a nakasursuroak, a. A, ngem idi nakainsiarakon, kuna di amak a siak kanon ti kalilinisan iti katamen. No mamin-ano a timplaen dagiti kakaduami idi dagiti katamda. Ngem siak idin, maysa la a pak-olko iti pasengseng, nalimpion ti kagat ti katam. Ti awag ‘di amak kaniak idi ket Totoy. Dayta agsigo kadagiti teddek, dayta ti paglaingak pay idi. Awan ti killokillo a teddek a dimi mailimpio. Adda daydi maysa nga aldaw a diak malipatan. Binangonmi daydi balay daydi nagkauna nga abogado ditoy ilitayo. Saan a para ‘yawat laeng wenno para tengngel. Nagobraak idi a kasumbangir ti amak a nagipan iti surilas. Idi nalpasmi, nakaulogkami iti malem, kuna ‘di amak: “Ponso, kabalinamon nga ipakagat a maymaysa ‘ta barrenam. Saankan nagnaganan iti Totoy. Inton agangay agbalinkanton a maestro a kas kaniak.” Sa iniggamannak kadagitoy abagak a napipiskel idi. Kinarawana daytoy bukolko, iti babakunaak. “Maestro Ponso. Nagmayat a denggen.” Agarup met kadaydi a panawen ti panagasawak ken pannakaikurnak iti tarabako. Manipud idin, inawatdakon dagiti kakaduak a kas naan-anay nga allawagi. Pulido nga allawagi. Kadaydi a panawen met ti isasangbay daydi ulitegko a Horacio a maestro met laeng dagiti allawagi sadiay Pampanga. “Umayka didiay Manila ta nangatngato ti sueldom,” kunana. Kadagidi a panawen, innem a pisos ti plete ti agpa-Manila. Imbatirko met a saanak a makapagbaybayag ta masapulnak ti pamiliak. Mabiitka lang, kunana met. Simmurotak kenkuana, nagob-obrakam kadagiti pasdek. Immadu ti ammok, saanak la nga allawagi idin, a, mason payen. No iti malem, mapaggidiatko la unay ti angot ti semento a kumidikid iti bagik kadayta angot ti kayo a makigampor iti ling-etko. Iti Manila a nadaponannak ti gubat. Nagpadaponak iti gubat, kunak ketdi. Iti panagbakasionko a naglugan iti bus daydi Sambrano, adda imbaga daydi ulitegko a nangnibinibi iti kaunggak. Masapul kano dagiti Amerikano a soldado dagiti tumulong kadakuada a mangisagana kadagiti impraestraktura a mausar iti gubat. Amin nga agbulontario nga agkameng iti brigada dagiti inheniero ti armada, mabalinda ti tumipon. Insurotnak daydi ulitegko idi napan nagpresentar. Saanak a nakapagpakada iti pamiliak, impaw-itak lattan daydi Aning iti surat. Naibunggoykam iti brigada ti inhiniera. Insaganami idi dagiti trensera dagiti soldado kadagiti ili ti Pangasinan ken La Union. Nagbangonkami kadagiti kampo kadagiti lugar a sumango iti baybay. Nalabit, parparnaapen idin daydi MacArthur a sumungad dagiti Hapones iti Lingayen isu a nagapura. Apurado ti panagbangonmi kadagiti kampo. Pukanenmi dagiti bellang ken niog sa dagitoy ti pagadigimi. Dagiti nipa, bunagenmi kadagiti agtaktaked iti asideg. Agkalikami kadagiti trensera a mamagkakamang kadagiti kalapaw. Daydiay ti nakariknaak man ‘ti inaapura a panagobra, daytay saan a dumanggay ‘ta puso iti panunotmo. Nasken a bangonenmi dagiti naipakumit kadakami iti kabiitan a panawen. Isu nga idi dimmupir dagiti Sakang idiay aplaya ti Lingayen, addakami idi iti La Union. Nasitaksitakkami a nagpaamianan ngem napanmi ketdin nasabat dagidi Hapones a naggapu iti Vigan a sumabat iti abagatan. Ti la natartarayanmi ken uliteg. Intugotmi dagiti alikamenmi idi damo ngem imbatimi iti maysa a balay idiay Tagudin. Inikkatmi dagiti unipormemi idi aglibaskami kadagiti kabambantayan. Pimmidegkami kadagiti purpurok iti raked ti bantay ta ammomi a nasalsalindegkami dita. A, ngem malasmi latta ta naabotandakami dagiti Sakang iti maysa nga away iti daya ti San Juan no di Magsingal daydi. Igarupko no papatayendakami dagiti Hapon idin, maestro. Ngem idi kinapkapandakami a kasta, nakaalada man ‘ti kuringkuring indi petakak. Kuringkuring daydi naudi a pinatakdermi a balay daydi. Kunam pay, kinasaritanakam ‘di intrepete. Dinamagna, a, no allawagiak ket, wen, kunak, a, ta isu met ti agpayso. Napandakam ketdin intugot idiay sentro ti ili sa pinagkalidakami iti trensera a tumapuak manipud iti Gabaldon a pasdek agingga iti nakaimuntaran ti masingganda. Idi kuan, immandar daydi teniente a Hapon nga ibangonanmi iti kalapaw a pagparpariiranna. Gapu ta apurado, kuna ‘di intrepete, inaguantaanmi, a, ti nangbangon i’di kalapaw. A, ngem napintas latta met ‘di namay-anmi. Magustuan ‘di loko a Hapon a pagsangailian daydi binangonmi a kalapawna. Ii, ket adda man daydi opisial a Hapon nga immay simmarungkar. Napan met ket ngamin sinangaili ni loko nga opisial in’di kalapawna. A, ket pinabirokdakamin kadaydi a gundaway. Ay, ket di latta namingga ‘di loko nga opisialen agingga a dinakam naisurot. Agpabpabirok kan’ ‘di opisialda ‘ti agobra iti kampoda. Daytoy kan’ nga opisial ti makinsakup iti Ilocos Norte ken Sur. A, ket naipatang met a ditoy gayam ilitayo ‘di pinili di loko nga opisial nga agnagan ti Major Sato a paggarisonan. Dayta Gabaldon ita a ‘yanyo ti napilina idi. Agdisdissaagkam pay la i’di nangilugananda kadakami ken uliteg, napasabtankam ‘ti kinauyongen. Nalinia dagidi tallo a natiliw a lallaki a kasta, kunam, iti likud ‘ta Gabaldon. Addada iti ngarab ‘di abut. Kunada man a kinalida met laeng dagidi abutda. Idi nagriaw ‘di opisial, inunor a sinigpat ‘di berdugo dagiti ulo dagidi tallo. Apaunayen, barok, maestro, diak naibtur a kinita. Nagkuy-ad pay di maysa sakbay a naipisok i’di abutna. Ammom ti riknak idi ket kasla aglamiis nga aglusdoyak. Bumabakan, kuna ‘di Hapon, a, ngem nagpakuderderak. Awan, addakamin iti ilitayo ngem didakam pinalubosan uray apagbiit koma. Manarimaan idin a mapukpukanan dayta daya ‘ta Gabaldon ta dita kan’ ti pagtakderan daydi balay ‘di loko a Major Sato. Kaapurada kan’ nga agbakir dita Palsiguan, ti karayan a kapuskolan iti tarikayo a siggay. Indatagdakami kadaydi Sato. Nagkumkumbawakami idi. Kumbanwa kunam idi no iti rabii. Ohayo kusaimas, kunam met no ‘ti bigat. Apayaunay ket ti pintas daydi sablena ni lokon. Nakaiggem la idi iti putanna. Ibangonandak ti dakkel a balayko, kunana. Sanakam ket inikkan ‘ti plaso. Geppasek ‘ta tenggedyo no diyo malpas, kunana, Maestro. Nanigtigerger la ‘di unegko idi, wen. Inaldaw, barok, maestro, agsangpet dagidi matiliw dagidi Hapon. Inaldaw nga adda pagkalienda iti likud ti solar. Adda latta met agbambantay. No kuan adda agriaw dita. Addakam nga agragragadi iti sirok ‘di kaimito ngem ammomi lattan, a, nga adda man pinutolan daydi kalbo a berdugo a Haponen no kasdi. Numona ta no makangngegak iti asug, kasla malusdoy ti riknak idi. Uliteg, kunak i’di lakay, matayak la ketdi ditoy. Aganusta, barok, kunana. Baluddata met dagiti Hapon, an’a nga’d ti mabalin. Nadalusanmin daydi pagdissuan ti balay idi kuna dagidi agbakbakir, daydi Manong Benito ti makaam-ammo kaniak: Umayka, adi, ta adda ibagak, kunana. Apaunayen, Adi, kunana, dika makmaklaat. Patibkerem ‘ta nakemmo. Nasarakan dagita Hapon ni amam ken ‘diay anakmo. Awan aniamanna a minisingganda ida. Ammom, Maestro, naglusdoyak kadaydi a kanito indaydi kalkalienmi a pundasion ‘di balay. Inar-arayatdak man ketdi. Apaunayen, anienna amin ti dawelen. Abus ta didakam palubosan nga agawid, napanda latta pinapatay di amak ken putotkon? Rabii idi pumuotakon kadaydi. Binirokko a dagus ti bunengko. Pasatak met ti bagikon, uliteg, kunak idi. Saan, barok, kunana. Aglibasta, Uliteg, kunak idi agangay. Makipinnatayta man ketdi, kastat’ pamanunotak idin. Matay-mabiagakon. Pinampanunotko man met idi a sabidongan ti kanen ni Major Sato. Wenno inton makangatokami iti balayenmi, tinnagak iti tablon no bilang umay agmitirmitir. Nagtutulagkami idi iti ‘yan ‘di kuarto ti eskuelaan a pagyananmi. Kunak nga aglibaskami. Patayendatayo, annakko, kuna ‘di Lakay Karias a pangulo dagiti para bakbakir. Ala, agan-anustayon, kunada met dagiti dadduma. Walokami amin man kadaydi. Nalakub ‘ti natiradan a bulo dayta eskuelayo idi. Adda pagguardiaanna a nangimuntaranda i’di misingganda. Adda met dagidi balud a nagpanggep a naglibas, a, ngem naubonda kadagidi bulo sa pay la pinarakpakda ida. Ngem kunak i’di ulitegko, duata a makigasanggasat no madida. Bayat ti panangpatpatakdermi dagiti adigina daydi balay, balbalabalaek met ti panaglibasmi i’di uliteg. Adda nayasideg, nay, a sanga ti kaimito. Isu ‘di kitkitaek nga ikkan ‘ti kayo a kumamang ‘ti ulo ‘di balay. Pampanunotek pay ‘di tali a maguey a pagkullayotanmi ken uliteg a mapan iti kaimito saka tumapuakami iti kalsada. Nakaipankam ti barikesnan idi iriingko manen iti ulitegko ti panaglibasmi. Ammom ti kuna ‘di ulitegko? Agulotayo no bigat, barok, kunana. Awan la’t pangnamnamaak no di sika. Makitam met a montero la dagiti kakaduata ditoy. Natikawak, maestro. Apay met a kasta ti kinuna ‘di uliteg kunak. Apay met a kasla isakitna daydi balay a bangbangonenmi ket kukua met daydi a Major Sato? Kasla napatpateg pay ketdin ngem ti wayawayami. Anampay, uliteg, kunak, a. Inlukat ‘di ulitegko ‘di tawami a kumita i’di bangbangonenmi a balay. Sellag kadaydi. Natarakinto aya, di ngamin, barok? Nalinteg amin a postena a pasig a siggay. Ammom a saan a tumakder no awanka, no awanta. barok, awan pay balay nga inatrasanta a bangonen, kunana. Aglibasta ketdin, uliteg, impettengko met. Pakarikutanta ketdin dayta salbag a pabalay ni Sato? A, ngem kitaem kad ‘di ulitegko, maestro. Nakataya ti dayawta nga allawagi, barok, kunana. No pampanunotek ita daydi a saona, nadayaw a tao daydi ulitegko. Wen, a, nadayaw, adda bukodna a panirigan iti trabahona. Panirigan a kabulbulon ngata ti dayaw daydi. Ngem kunak kenkuana, gubat daytoy, Uliteg. Pinapatayda ‘di amak a kabsatyo ken ‘di anakko, awan pay damag iti asawak. Adda kadi met dayaw no manarimaan ti gubat? Ammom, barok, kuna ‘di uliteg, naidadaneskan a tao. Naawanankan iti dayaw. Amintayo ita a nasakup dagiti Hapon, napukawantay ‘ti dayaw. No makalibaska, ana’t aramidem? Agpakamatayka? Wenno mapapataydaka dagiti Sakang. Kasano a mapasublim ti dayawmo no maysakan a bangkay? An’a komat serbi ti dayaw iti maysan a bangkay. Denggennak, kunana. Ditoy ti pangsubbotam iti dayawmo. Ileppasta daytoy balay ni Sato. Uray mataytanto met laeng iti daytoy a gubat, adda mabati a pakalaglagipan kadata. No mayatka iti kunak, aramidenta nga’d laengen a kapintasan a pinatakderta a balay daytoy. Kasano koma, kunak koma i’di lakay, manarimaan ti gubat, agpatakderka iti nakapimpintas a balay? Di ket minamauyong no adda pay la makapanunot iti dayaw iti panawen pay met ti gerra? Dika agliblibas ta ipakitata ken ni Sato no kasano ti kinaimnet ti kararua ni Ilokano. Nga uray nairurumen, matuptupraan, maab-abi piman, adda maaramidna a nasayaat. Nasayaat, mangbangon, saan a mangdadael. Aya? kunak. Naigawidnak daydi ulitegko kadaydi a panagsaritami. Ngem idi maamirisko dagidi binalikasna, nagbaliw ti panirigak. Kabigatanna, immuliak manen i’di patpatakderenmi a balay. Nasdaaw pay ‘di uliteg idi ibagak a katamenmi amin ultimo kayo a mausar iti ulo. Siak ti agkatam, kunak. Ket nagrigat nga obra. Tunggal panangipakanko iti tadem di katam, barok, kunkunak iti bagik nga aramidek dayta kas maysa nga allawagi, kas Ilokano. No agikuduag ti katam, kunak met a tegteggedek ti dayawko a kas tao. Wen ketdi, kunak, tumakder daytoy a balay a dayawmi amin. Amin kad’ a ling-et a mailimog iti nagragadian, kunak, mangipakita a taokami pay laeng? No umay ‘di Major Sato idi, sangkaiggemna ‘di putan ti sablena, ibugkawna ti panangyalistomi iti balayna. Ngem kunak a saannakami a kabaelan a mandaren. Ta idi, mandarenmi ti bagbagimi, saannan a balay daydi bangbangonenmi. Daydi ket balayen ti rupami, balay ti naganmi, balay ti kinakayumanggimi. Ita, tunggal malagipko dagidi a panangul-ulik kadaydi a balay, adda la ti naisangayan a rikna nga umukuok kaniak. Kapintasan a balay a patakderenmi nga aguliteg kabayatan pay met ti gubat? Kayatko manen ti rumkuas idi ip-ipanmi dagidi tabla a datar ‘di balay. Adda met ket ngamin dimmagas nga opisial a Hapon a nagkabalio ket adda kinalubbonna a babai. Nakaabungot di babai. Apagisu nga immayda immammingaw iti pagob-obraanmi ket addaak met a manglanlansa kadaydi igid. Naisalat latta ‘di matak kadaydi babai ta ni Aning lattan nga asawak daydi. Idi nakitanak, nakitak pay ti kullayaw indi matana. Sa dina met kayat ti kumitan, kaniak. Namarmartiliok daydi imak kadaydi ket uray la a bimbimtak. Apay met a kasdiayen, uliteg? kunak kadaydi lakay. Impagarupna ngata a natayakon ta insukatnak kadaydi a Sakangen? Ammo ‘di lakay a pengpengdak ti nalaus a luksawko, a, ta innak pay pungpungoten ‘di buokko. Naim-imbag a panunotem nga impagarup ni baketmo a nataykan isu a simmuroten iti dayta opisial a Hapon, kuna ‘di uliteg. Imulam i’ta panunotmo a kasta ti pammati ni baketmo. Wenno adda nakaisao kenkuana a pinapataydakan ditoy isu a kasdiay. Ngem diak maako, maestro, a kasdi. Kuna man ‘di lakayen a napukawanak kano man ‘ti asawa, saanko kano met a napukaw ti simbeng ti panunotko. Impakitana man daydi bangbangonenmi a balayen. Agbalin a maysa a nalapsat a balasang no la ketdi itaengmo ‘ta panunotmo a mangpalapsat kenkuana. Ipamaysak ti balay, kasta ti kayat a sawen ‘di lakay. Manen, kunak met, a, ket masapul a sulnitan daytoy a balay ti ragsakko. Diak ammo no kasta kadakayo a mannurat, maestro. No daytay malpas ti aldaw samo kitaen dagidiay nagapuanan ti imam, kasla adda nagpaiduma a ragsakmo no kua. Kaska la nakaapiang a kunada, wen, kasta. Ap-aprosak dagiti tabla a naikapetko idi, kas i’tay panangapros ti mangrosario kadagiti tinukel. Wenno, kas iti panangapros ti agrayo iti dakulap ti pagraywanna. Kararag, wen, kasla kararag man met ti panagtarabako. Kasta ti nasursurok i’di lakay. Mamatika a ti pammatik idin ‘ti panagtarabakok kasla silaw ti kararua iti kinasipnget ti gubat? Kasla taraon ti mabisbisin a bagik. Kasla mangipakita kadakami iti langit. Agip-ipankamin iti ulona idi immay daydi loko a payegpeg kunak kenka. Mabalin nga adda naakaran kadagidi balud sa naiserrek iti kampo. Ammom ‘di loko a payegpeg, uray la a kumanatakat ‘ta ngipenmo no agtayegtegka. Maigawidmo kadi. Saan a pulos, a. Nariribukanak idi ta adda met dagidi nakapsut ti naturalesana a matay. Nagamakak idi agutarendakami pay dagidi kakaduami a mapan tumulong nga agipisok kadagiti magsatan iti abut. Apaunayen kunak, dandaniak la agbagtit idi. Agip-ipankami kadagidi barandilias idi a pinutarko. No awan daydi a pakasikorak, nalabit a nagmulir ti ulok a mangpampanunot nga iti ania man a kanito, umay kaniak ti pannakadadael. No kadaydi a tiempo ket napalawlawankami iti agtaytayegteg kasano a di maawan ti simbeng ti nakemmi? Sa dandani binigat idi nga adda iruarda a mapan itabon, a, ta napno met dagidi abut iti asideg idin. Sa adda idin da O’Day nga umas-asibay idi isu nga umuy-uyong dagidi Hapon. Nagamak kadaydi panangtambangda kadaydi sangatrak. Awan, a, pinapukan amin dagidi Sakang amin a kayo ‘ta ig-igid ti kalkalsada idi. Daydi Manong Daris idi, makaringgor ta isu ti maturtoran nga agikali kadagidi matay. Puera mabarusan, Adi, kunana idi no agdiram-os ‘ti suka. Madiak pay makapangan, Adi, kunana. A, ngem dayta, tabako la a tabako idi. Nagkutkuttong ket idi sa natnatay idi arinunos ti gubat. A, ngem kunak idi nga ileppasko daydi balay ni Major Sato. Umaynak ung-ungtan idi daydi opisial. Ngem maayatan ta naarte daydi pampamayanmi kadaydi uliteg. Agtungtung-ed ni loko. Bimmalay latta daydi Sato idin uray dimi pay nalpas, a, ta gumanat met. Napanna imbalay daydi babaina idi a taga-Dingras. Madi maiperperreng daydi babai ‘di rupana idi kadakami. Inyaramidak ida idi iti nakitikitan a katre. Sumangkapintas pay ‘di dibuhok, a, idi. Malmalpas daydi balayen idi indalit ti payegpeg daydi ulitegko. Maluksawak idi. Agob-obraak a maymaysa indi balay ngem pampanunotek ‘di lakay. No dakes la ti gasatmo, Uliteg, a, ket idatonko daytoy balay kenka, kastat’ kunak. Di nakapagbayag kadaydin. Nangikitikitak iti naganna sa pinalinisko a nalaing nga impan iti ngatuen ‘di hamba ti ridaw. An’a dayta, kuna ‘di Major Sato. Imbagak a pakalaglagipak i’di ulitegko a nangsursuro kaniak nga agbalin a nalaing a karpintero. Ikkatem, kunana. Inikkatko. A, ngem sinuktak iti kitikit a nagsinansiglot nga uk-ukasen ti sippit ti tumatayab. Itakderan dayta ti apeliedomi a Galut ken dayta tumatayab ti wayawaya ken dayaw ken kinatao, kunak man. Nalpaskon ti balay, no gagangay laeng a patakderenmi idi, awanen ti ikapetko pay koma. Mabalinko koman a kiddawen ti wayawayak ken ni Major Sato. Ngem kinaamakko ti rummuar iti kampo. Sadino ti sangbayak iti ruar? Adda dagiti dua a kakabsatko iti bunggoy da Arnold, Madamba wenno iti daydi loko nga O’Day. Adda pay laeng ti asawak iti ikut ti opisial a Hapon, napasag ti amak ken ti anakko. Rebba amin ti aglawlawko, malaksid iti daydi a balay a binangonmi ken uliteg a nagbalin a liwliwa ti pakinakemko. Mabutengakon a rummuar, amangan no papatayendak pay dagiti gerilia. Saanko a masigurado no maisakitdak dagiti kakabsatko. Isu a pinalinisko amin a mabalinko a palinisen iti balay, inur-urnosko a sinayaat dagiti rineppet a pan-aw nga atepna, pinutolak ti sagumaymayna. Kinuskosak ti aniaman a makitak a rusanger. Rinadradak iti uplas amin a makitak a saan a nalamuyot. Ninayonak pay dagiti partisionna. Adda maysa pay nga opisial nga immay nakipagindeg iti balay ni Major Sato. Kas ken ni Sato, adda met ikabkabbalayna a babai ni daydi. Major Ito kano. Dumuko lattan ta dumuko ti saem iti barukongko ket damdamagek no apay a kasta lattan ti laka dagitoy nga opisial a mangala iti babai a kadaraan a mangpennek iti lasagda. Ni Aning a nagbalin a sabong dagiti arapaapko, maysan a tagabo iti lasag dagiti Hapon. Siak, babaonen met, para bangon iti balay. Ngem saanda a balay ti binangonmi, balay dagiti namnamami. Balay man ti lagipmi. Inkalikagumko a maaddaanak iti ladawan kadaydi balay. Adda man daydi potograpo idi a Hapon idi a nalakak a kinasarsarita tapno litratuenna ‘di balay. Adda met sumagmamamno nga alana. Ikkannak la nga ikkan, kunak met. Isu dayta naipadakkel ti maysa. Nagtalinaedak iti kampo, inin-inutak latta a kitkitikitan ti balay. Tunggal panagrikusko iti unegna, adda latta dagiti makitak a rumbeng a tarimaanek. Adda dagidi makitak a pakaisaitan ti kinaallawagik. No dadduma met, tumulongak a mangitabon kadagiti papatayen dagiti Hapon. Kumarkaro idin dagiti gerilia. Iti naminsan, adda nangibaga kaniak nga agaramidak ‘ti iskets ti kampo. Imbaga dayta ti maysa a kadaraan a nagbalin a babaonen iti kampo. Masapul kano ni Major Sato. Nangaramidak sa intedko iti kadaraan. Maysa nga aldaw, adda dagiti simmangpet nga opisial a Sakang. Adda inlubbonda amin a babbai. Ammom no asino ti inlubbon ‘di maysa, maestro? ‘Di baketko. Sabali man met ‘di nakinkamalalan. Idi makitanak, inlisina ti rupana. Kayatko la koma a mapan guyoden ti Sakang a kinalubbonna. Kimmuttongen ‘di baketko. Ngem, siempre, pimmintas iti panagkitak. Pimmintas, ngata, a, ta adda metten Hapones a mangsalsalaknib kenkuana. Maikadua daydi wenno maikatlo, wenno ammok pay no maikamano a lalakina. Imianda iti tallon sa a rabii daydi. Rabii dagidi a di nangted ‘ti turog kaniak. Ipatayko ti kunak daydi a kaadda ti asawak iti adanik. maestro. Dikam met nga’d makapagassideg nga ania. Pinatibkerko ti barukongko. Kunak iti bagik idin, anampay koma no addan sabalim. Uray man sukatankanto met no malpas la daytoy a gubat! Ngem nakigtotak iti maysa a rabii, maestro, ta adda immay iti iddak. Nakastrek, a, ta diak met irikrikep ‘di kuarto ti eskuelaan a ‘yanko. Nakauniporme iti uniporme ti Hapon ti immay, a, ngem nalasinko idi umasideg a babai daytoy. ‘Di gayam baketko daydin. Bimmaringkuasak ta kayatko a buraken ‘di rupana idi ket. Naiggamak ‘di pungan, impalapalko kenkuana ngem nalisianna. Isaplitko man ‘di ulesko koman ngem tinaraynak nga inarakup ‘di Aning. Agsaritata, pangngaasim, kunana. An’at’ pagsaritaanta, dangnga, kunak met, maestro. Nasaysayaat pay koma no pinataydaka metten, gatel, kunak. Induronko. Naganug-og ketdi. Innak koma pay papispisan ngem amkek a madlawnakami daydi sintinila nga aglikawlikaw. Naulit ti yuumayna iti iddak. Nariingak laengen a mangap-apros iti pingpingko. Natayen ni daydi Teniente Fukoda, kunana. Daydi kano immuna a sinurotanna a lalaki. Natayen. Ita, bimmirokka manen? kunak, a. No dika ket di mapmapnek! Kadaytoy ket a tiempo ti gubat ti inka panagkasta. A, ket saan, Kabsat, agtalnaka, kunana. Ammom, aya, a siak ti akin-aramid ‘ti pannakatayna? kinunana. Linaokanna kan ‘ti makasabidong nga uong daydi sinda ti opisial. Idi naammuan daydi para luto ‘di opisial a natay ‘di Haponen, naglibas kano, a, ngem pinakamatan dagidi Hapon. Siak ti pabasolenda, kunana ngata, a. Ibalbalesko ‘di anakta ken ‘di amam ken amak, kunana. Ibalbalesko ti dayawko. Wen, ta idi kano makita daydi Fukoda, nagregget kan latta ‘di Hapon kenkuanan. Adda asawakon, Apo, kunana kano, a, ngem saan a namati ‘di Hapon. Innalada kano a kapilitan. Kuna ket ‘di baketko kaniak ti kastoyen, maestro: “Saan kadi koma a sika ti makidangdangadang kadagitoy a mangirurumen? Di koma addaka met a gerilia a kas kadagiti kakabsatmo? A’na koma ti obram ditoy, ala man? Agbangbangon iti dayta balay ni Sato? Kitkitaem nga intaraydakon? Pinunglayda ‘ta ulomon, arigna. Ayanna koma ti dayawmo a kas tao? Uray koma no mapasagka. Ammom ti kuna dagiti kakabsatmo kenka? Kolaboreytorka kano.” Madiak nakauni, a, kadaydi. Sa kunana a gapu ta saanak kano a lumaban para iti dayawko, para iti dayaw ti kaamaak ken ti ilik, isu kano ti lumaban. Isu kano a nalap-it laeng a babai. Daytoy, kunana, sana, inikkat ‘di kipis ti Hapon a pinagkipisna, itudtudona di rupana. Makapapatay daytoy. Nalabit, no malpaston ti gubat, saantanton a makapagtipon. Imbagana a mabalin a maduktalan ket patayen dagidi Sakang. Sabagay, kunana, nalpasen a narba ti amin. Rinebba kanon ti gubat. Ngem para kaniak, nadaydayawak ngem sika, kunana. Daydin, rimmuaren. Diak metten nakita ta nasapada kano a nagpanaw iti daydi lalakina. Kaslaak la nadapig kadaydi, maestro, barok. Kunam no napessat ti kinalalakik. Apay koma ngamin a lumabanak, saanak met a soldado. Ania koma ti gawayko kadagiti Hapon? Ken ania a dayaw ti kunkunana. Saan kadi a ti dayaw adda iti kaunggan ti tao? Saan kadi met a ti dayaw adda iti panangkita ti maysa a tao iti bagbagina? Kaniak idi, Maestro, adda ti dayawko iti panangraemko iti bagik. Kasta met ti maawatak iti kunana a nadaydayaw isuna. Adda ti dayawko iti pannakaibturko kadagidi amin a trahedia ti gubat kaniak. Umanayen daydi kunak, a sitatakderak pay laeng, napukawko man ti anakko, ti asawak, ti amak, ti ulitegko, ken ti wayawayak. Naynay met a sasairen ti asawak ti kinataok gapu iti isusurotna kadagiti nangsakup a Sakang. Ti nasken, makalasatak. Maibturak a kitaen dagiti inaldaw a mapasag gapu iti tadem, buli ken sakit. Umanayen ti mabatiak a sitatakder no aminen ket nadadael, napasag. Ti mabati a saan a naksayan ti pammatina iti bagina. Intuloyko a pinapintas daydi a balay a puon met ti nangis-iseman ni Major Sato kaniak. Ken uray dagidi babbaida, maay-ayatanda a mangiluto iti pamedpedko, uray bagas la ti kamotig-moro idi. Naammuak a babbalasang pay laeng dagidi a babbai. Kunkunak met, an’anto ngata ti masanguanan dagitoy a babbai? Kasda ngata met kaniak, mabatida a sitatakder iti unos ti gubat? Maysa a rabii, pagammuan ta simmalog dagiti gerilia manipud iti bantay. Rinautda ti eskuelaan a ‘yanmi. Panagdengngegko ket nabibileg metten dagidi armasda. Adda imbakalda a maur-uram a banag iti atep daydi balay. Apo, ta saanak a kimleb no di ket rimmuarak idi. Uray la agpagunggan dagidi misinggan dagidi Hapon. A, ngem, simgiaben daydi balay a nangibukbukak iti orasko. Daydi balay a kunami a dayawmi iti ulitegko ken dagidi kakaduami a montero a nagbalin a katulonganmi. Nangrugi a naggil-ayab ‘di atepna sa nagpababa ‘di apuy. Apaunay ta nakaduanaig dagidi babbai da Major Sato a rimmuar nga umanikkis. Dagusda la napan kimmamang idi iti bito. Siak, kadaydi a rabii, diak lattan nakauni. Agtaktakderak iti sango ‘di balay a gimilgil-ayab. Peng, seng, tseng, kuna dagidi bala ‘ti aglawlawko. A, ngem awan, diak latta nagpakleb. Pwaa, kuna di apuy a kasla mangsang-aw pay kaniak iti barana. Idi kuan, adda man dagidi limtuogen a dadakkel. Ipatok a burbura dagidi ta nagdadakkel. Mabalin a naggapu iti kuarto ni Major Sato. Tunggal aglitog, bumengbeng ‘di apuy. Nagsanud sa met la dagidi gerilia kadaydi a rabii. A, ngem addaak latta iti ruar a mangbuybuya iti limpaag a balayen. Kunak idi, maestro, a diakon makaputar iti kasdi ti kasadiana a patakder. Panagriknak, kasla agtigtigerger pay ket dagiti taktakiagko ta mariknak latta no kasano ti rigrigatko a nangpapintas iti daydi a balay. Kasla napasma dagiti im-imak. Kasla nauram met a naisurot iti balay. Kabigatanna, adda pay met la apuyna dagidi siggay nga adigi. Umas-asimbuyok. Nagdua nga aldaw a minulmolan ti apuy dagidi adigina sa naid-iddep lattan a bukbukodna. Kunak idin, barok, awanen ti dayawko, awanan ti kamangko a kas tao. Ngem kadaydi metten, inkeddeng ni Major Sato a ‘yakarnan iti kabesera ti garisonda. Nagatel unayen iti nalengleng nga ili, kunana ngata idin, a. Kasta unay ngamin a panangkimkim dagiti gerilia kadagiti Hapon. Imbagana nga isurotnak ta adda kano manen paaramidna a balay kaniak idiay baro a pagrantsuanmi. Kiniddawko ti wayawayak. Ngem dinak pinalubosan. Ibangonak kano iti uray bassit a kalapaw. Kimmappengkami iti garrison iti Dingras ngem diak namnamaen a dita a garison ti pakasarakak ken ni Aning. Dita ti ‘yan ti opisial ti Hapon a kamalalana. Diak la ketdi maibturan a kitaen dayta, agkabbalayda iti sanguanak, iti asideg ti kalapaw a nakaipanak. Madi daytoyen, kunak. Agmulir laeng di panunotko. Namrayak ti nagbangbangon iti kalapaw a pagparpariiranda. Bangbangonek dagidi a kalapaw, a, ngem daydi panakkelen a balay a nauram ti pampanunotek. Daydi ti adda iti isipko tapno mayadayoak iti pannakaabak ti panunotko. No iti rabii idi, silsilawak, a, dagidi naitarayko a litrato ‘di balay. Isu ti kitakitaek a pangiliwliwag iti dukot, gura kada luksawko iti gubat. No agsabatkami iti daydi baketko idi, mangliklik isuna, mangliklikak met. Diak ammo no kagurak pay ngem kunak iti bagik idi, no malasatmi ti gubat, mabalin nga agtiponkami pay. Kunak, ituredkon ti ania man a sarita dagiti tattao. Ta ti dayaw a kas kunak itay, adda iti panagkita ti tao iti bagina, awan iti makuna dagiti tattao. Sa la napalusposandak dagidi Hapon idi impakabeserada amin a puersada, impanda iti asideg ti eropuerto. Imbatidak lattan, nagang-angawannak pay ket ‘di maysa kadagidi opisial. Tumaraykan, no dimo kayat ti mapaltogan, kunana. Timmarayak, a. Pinutokannak met ngem dina piniduan. Diak ammo ti napasamak ni Aning ta kasanguanan a naibilin ti panagpakabeserada, naidalit daydi opisial. Dandani kan natay. Idi nalaingan, awan met ‘di asawakon. Adda nakaibaga a naglibas a nagkabalio a nagpadaya. Inaramidna ngata man ‘di karinan, kunak. Nagawidak ditoy idi sunsunsonenen dagidi gerilia dagiti Hapon. Bombombaen dagidi Amerikano ‘ta Gabu idin. Ninamnamak a masangpetak ‘di baketko ditoy balay idi, a, ngem awan met. Napanko dinamdamag iti namnamaek a dalanna ngem awan met makaibaga. Nagpukaw lattan a kasla asuk. Ngem adda nakaibaga dita Biding idi nga adda kan’ nabayag a naiparnged a kabalio idiay igid ti karayan. Diak ammo no an’a ti kinua ‘di baketko agingga ita. Idi nagawidak, awan met a nasangpetak dagiti dua a gerilia a kakabsatko, a, ta dupdupirendan dagidi Hapon dita bambantay. Awanda a nangsingir kaniak. Ngem idi simmangpetda, maysa kadakuada ti agpilpilay, kasla nakabangbangsitak kadakuada. Kunak met, a, ket, Kakabagis, kasano koma a makalibasak ket tinagabodak dagidi Hapon? Ti napateg, kunak, addaak pay a biag, addaak pay la a kabsatyo ket agkikitatayo manen. Isu, dida nagun-unin. IMMIGUP ti lakay iti nabaawanen a kapena. Inisiisna ti tugawna idi makitana a tinaldiapak ti relok iti pungupunguak. Dandanin ti sumipnget. “Nagasawaak manen kalpasan ‘di gubat. Anak ti sakada isu a napagasatanak met a nakapan idiay Hawaii, maestro. Adda dua a bungami. Napankam’ idi 1960s. Nagobraak pay laeng met iti kaunasan idiay Hawaii Grande ngem idi kuan, adda met man nangawis kaniak iti industria ti panagbalayen. Ditaakon a nagretiro. Adda daydi binalaymi idiay, nay, Kaneohe a kunak a kapadpada daydi balay ni Major Sato. Kinopiak daydi adda iti retrato. Isuna la ta galba, a, ti atepna. Ita, nagawidakon ta ditoykamin. A, ngem adda pay kayatko nga aramiden ditoy. Iti eskuelaanyo. Dayta, a, ket no anamongandak, maestro, aglalo ken prinsipalyo.” Inanamonganmi ti pampanunoten ti lakay. Iti nabiit, simmangpet dagiti siggay a naggapu iti Palsiguan. Diak ammo no kasano a makabakirda pay ngem kunana met a nadalus ti pannakaibaba dagiti kayo. Sa kalpasanna, immay dagiti allawagi a taga-San Nicolas. Rinugiandan ti kopia daydi balay ni Major Sato iti bangirna ti daya ti kampus ti eskuelaanmi. Kuna ti lakay a lima a tattao ti pangisagutanna iti daytoy a pasdek. Umuna, para iti kinatured daydi Aning nga asawana, daydi bassit a Romulo nga anakna, iti panirigan daydi ulitegna a Horacio, ni tatangna ken ni kano Major Sato. Addanto kano saggaysada a kitikit kadagiti akinsango a poste ti terasa. Maipasurot iti disenio daydi balay a binangonna tapno agtalinaed ti kunana a dayawna. Kas nailanad iti Memorandum of Agreementmi, aramidenminto met a museo-biblioteka ti balay. Ditoyto kano ti pakaidulinan dagiti retratona ken dagiti ramitna a kas allawagi ken montero. Idonarna kano dagiti libro nga inggapuna manipud idiay Hawaii. Manipud idi rinugianda ti nagtrabaho, binigat, adda ti lakay iti pakabangonan ti balay. Nasapsapa pay ngem dakami a mamaestro wenno dagiti estudiante. Kasarsaritana dagiti mamigbigat a karpentero. Agwatwatwat iti paraangan ti patta. Kunana iti maysa nga aldaw a panangtangtangadna iti takrang ti maar-aramid nga Alphonso Galut Memorial Hall, awan ti sarukodna: “Maestro, agpautak pay ‘ti kunak iti rabaw ti daga! Kita’m, ne, no bumangon daytoy, amangan no makipinnautanak pay!” “Awan duadua, agpautkayo pay, tata,” kinunak met a nangtangad kadagiti siggay a panuli a mangsuksukdal iti langit. (Naipablaak iti BANNAWAG, Abril 2, 2007)
Powered by JoomlaCommentCopyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved.Homepage: http://cavo.co.nr/ |
||||||||||
| Next > |
|---|
