AGPAPADAKAMI AMIN
Sarita ni Errol L. Abrew


Maika-2 a Gunggona
Salip iti Sarita 2007
T. Gabriel Tugade Literary Awards


SIAK ni Anastacio Guerrero. Kadaanan a nagan, kadawyan nga apeliedo. Agbiag manen ti kayat a sawen ti umuna, mannakigubat met ti maikadua. Nupay naayatak met nga agdengdengngeg iti musika aglalo dagitay chacha ni Anastacio Mamaril, agpatinggaak laeng iti agduyos met. Ti laeng agsagawisiw ti pamalpalatpatak. Awan lat’ serbi ti kina-Anastaciok.

Nupay Guerreroak, dimo kunaen a soldado wenno polisak. Barangay Tanod? Adayo a kasta. Wenno asino man a mangsustenir itoy apeliedok. ‘Imbag pay ket ken ni Amado Guerrero ti Cabugao ta nagbalin a pangulo ti rebolusion. Ta ditoy ilimi a Cabatiti, Masiong ti nalatak nga awagda kaniak.

Ala, adu metten dayta maipanggep iti naganko. Ti kinaagpaysona, maysaak laeng a nanumo a mannipdut. Kadawyan laeng ti pustorak, banag a kasapulak unay iti napilik a propesion. No mailaokak iti kaaduan, dimon madipara no asinoak. Kasla sida a kabalinanna ti makidanggay kadagiti padana a sida iti nakaisigudanda nga ayuyang.

Agtawenak ngata iti sangapulo idi mapuotak nga itugottugotnak ti dakkelko a lalaki a mapan agbuya kadagiti dadakkel a pallotan nangruna kadagiti derbi.

No kasta a derbi, arigna di matinnag ti dagum iti kapuskol dagiti mammallot nga agbuya ken agpipinnusta. Kasla adda amin a klase ti tattao: politiko, drug lord, jueteng lord, mannanakaw, mannibrong, babairo, empleado, estambay, polis, aminen. Ngem ad-adu latta met nga amang dagiti pudno a managayat iti nailian nga esport, a nangrugi pay idi maisar-ong da Magallanes ditoy, dandani aglima gasuten a tawen ti napalabas.

Napaliiwko, iti panaglabas ti tawen, idiay pallotan ti pakakitaan iti pudno a kakabalin ni puli a kayumanggi. Nakapanakon iti ’gistay amin a suli ditoy pagilian a nagbuybuyaan iti daytoy a dibersion: Davao, idiay Mindanao dayta; Cebu iti Kabisayaan; Araneta iti Kamanilaan, Santiago City idiay Isabela; ken idiay Vigan iti Kailokuan. Uray pay kadagiti pabularit ditoy ilimi. Napudno ken naparbeng ni Filipino. Dayta ti nakitak.

Kitaem laengen, agpinnusta dagiti saan nga agam-ammo. No mano gasut wenno ribu ti pusta. Saanda nga agpinnirma tapno mapasingkedan ti pusta. Umanayen ti senias, uray pay didan agbinnigbig iti kaadayoda iti tunggal maysa. Lo dies! Lo tres! Agwinnagisda. Agsenias dagiti ramayda. No asino ti maabak, ibarsakna lattan ti pustana a nalukotlukoten. No saan a masippaw ti pangibarsakanna, matinnag ti kuarta; piduten ti makakita ket isu met ti mangibarsak wenno mangyawat. No adda mangsinga iti urnos wenno agtiope, paset laeng ti pagsasao daytan a “tunggal bantay, adda latta met ulegna.” Ngem manmano. Iti biangko, awan pay ti napuotak a kasdiay.

Iti daydi a tawenko, no mapankam agbuya idi, adu dagiti kakadua ni tatang a mapan met makiderbi. Adda met maysa wenno dua a karton ti manok a bitbitda. Kanayon a pagpasahero a dyip ti aramatenmi. Saggatlo gasut a pisos ti abangna. Ni Dadong Macapagal ti presidente idi ket dakkelen daydiay a kantidad. Sobraam laeng bassit, makabulanen a sueldo ti maysa a maestra iti eskuela publika.

Ngem kaaduanna a dikamin agkuyog ken ni tatang nga agawid. Ngamin, saanak met unay nga agbaybayag sadiay. Kaaduanna a lima wenno innem laeng a sultada ti mabuyak, addan kumalbit a kadua ni tatang a mangitulod kaniak nga agawid. Ngem ti matandaanak, kanayon nga adda yawidko a kinilo a letson a baboy, mansanas, ken dadduma pay a makmakan ken masaramsam nga ipasarabok ken ni nanang, ti maikadua nga asawa ni tatang.

No kasdiay nga agpakada ni tatang, kastoy ti mangmangngegko nga ibagbagana ken ni nanang: “Adda bassit operasionmi, makaammokan ditoy balay, baket.”

Iti naganus a panunotko, ti ammok, maysa a sekreta ni tatang. Patig met ti pantalon dagiti kakaduana nga in-inauna laeng ngata ngem siak iti pito, sangapulo a tawen. Sir ken ma’am ti arkos ti dilada, sa kasla natataknengda a tattao a nadayaw ken napakumbaba ti panagsasaoda ken pukis-militarda met. Isuna laeng ta awan met ti sabbikelda.

Sabado ken Domingo laeng nga itugtugotdak ta naiget ti bilin ni tatang: diak baybay-an ti panageskuelak.

Agingga nga iti maysa nga agsapa, idi agtawenak ngatan iti sangapulo ket uppat, immay ni Abogado Pogi iti balaymi.

“Mangisaganaka, ’Mare Jean, iti dua ribu ta pangpiansata ken ni Junior,” kasla awan aniamanna a kinuna ti abogado ken ni nanang.

“Ali, umulika ngarud, attorney. Itugawmo bassit ta alaek ’diay kuarta,” kuna ni nanang ket nagpukaw biit. Nabatiak met a masmasdaaw ken kayatko koma a damagen iti abogado no ania ti kayat a sawen ti kunana a “pangpiansata.”

“Ne, barito met gayam ni Masiongen!” kunam lan’ maray-awan ti abogado a nangibaw-ing iti panagkitana kaniak. Namrayak ti immisem iti bangbangir.

“Maikamanokan, barok?” sinaludsodna.

“Second year high school, sir,” insungbatko.

Inyawat ni nanang ti kuarta.

“Ne, apay, awan lat’ para gasolina ditan?” insaruno ni abogado.

Nangyawat ni nanang iti lima gasut.

Nagiinum a dagus da tatang apaman a simmangpetda ken Abogado Pogi. Adda pay kaduada. Idi a naammuak a ti piansa, temporario gayam a wayawaya; ken maysa gayam a mannipdut ni tatang. Natiliw ket naibalud.

“Siak laeng ti agtatakaw nga addaan iti prinsipio,” tumtumpaw ti timek ni tatang a maal-allingagko iti kuarto a pagid-iddaak. Addada iti salas kada abogado. Saanen nga inuray pay ni tatang ti saludsodda wenno makunada. “Makunak daytoy ta manipud nagtaktakawak, pulos a diak tinaktakawan ti ilik. Ammom met dayta, Abogado. Uray pay no nakaburandis wenno nakawara dagiti alikamen dagiti kakaarrubak, diak la maitured a takawan ida,” adda pay pannakkel iti boses ni tatang.

“Ta apay met a dimo iraman ti ilim?” boses ni abogado.

“Simple! Inton dumteng ti panawen, addanto latta pagawidak ken paglemmengak. Natalged ti billit iti sigud nga aponna. Isu a dakayo, pangngaasiyo ta saanyo a sipsipdutan wenno taktakawan ti iliyo,” ballaag ni tatang.

Sangapulo-ket-pitokon idi pumusay ni tatang. Tallo a bulan sakbay nga agturposak iti haiskul. Uray no sibibiag, ammok lattan a ti maestrak ti mangyaspili iti ribbonko ken mangyukkor iti medaliak ta tunggal agserra ti klase, akemen ni ma’am dayta. Diak ammo no ibain da tatang ken nanang ti klase ti panagbiagmi wenno ania, ngem kanayon nga ipambarda a dida masango.

Aburidoak a mangpampanunot iti napanawan ni tatang a kasasaadmi ken nanang idi. Nasakit unay ti nakem ni nanang. Ket kasla lunod ti langit ta dua a lawas kalpasan ti panagturposko, naatake met ni nanang ket isu met ti insarunomi nga impumpon.

Tallo nga aldaw kalpasan ti pumpon, immay pimmasiar ni Manong Junior, ti katokayo ni tatang a ti ammok, nakaduana laeng iti pagbaludan. Iti tawenna a limapulo ket uppat, agkataebda iti daydi tatang. Adda panagkaarngi ti pammagi ken itsurada. Ket no damom ida a makita nga agkuyog, ipagarupmo la ketdi nga agkabsatda.

Inawisnak a mapan agbuya iti derbi. Kasla adda amakko a diak ammo, ngem ad-adda met a ti bainko ti agadu a saan a mangpagusto ken ni Manong Junior. Adda kinabileg iti panagsasaona idinto a maripar iti pakabuklanna ti kumpiansa a tinnenneb ti adun a padas. Ken natantiana a masapul a kumpetakon iti tadem ta dandanin mapukawko ti namnamak iti kapapanunot iti pamuspusan tapno agbiagak. Nadanonmi iti pallotan dagiti dati a kakadua daydi tatang.

Isu daytan ti nangrugian ti kanayon a panagkuyogmi ken Manong Junior. Ket iti putedputed nga estoriana, naammuak a dati met gayam isuna a mannipdut, a kaduana gayam daydi tatang. Isuna laeng ta mas galante kano ngem daydi tatang ta makadandanon pay nga agsipdut idiay Hong Kong, Bangkok, ken Macau.

Iti panagkuykuyogmi, nalipatak ti liday nga imbunga ti ipapatay dagiti dadakkelko. Kasla ama ken ina ti pangibilangakon ken ni Manong Junior aglalo ket awan met gayam ti putotna kadagiti amin a nakadkaduana a babbai. Idi agangay, sadiay balaydan ’diay Novaliches ti pagaw-awidak.

“Ti propesion a panagsipdut, masapul nga umuna ket naturedka,” dayta ti patigmaanna iti umuna nga aldaw a panagbalinko nga estudiantena. “No awan turedmo, awan ti maaramidmo. Ngem kasano a mapaturedmo ’ta bagim?” sinaludsodna.

Arak wenno marihuana ti pampanunotek nga isungbat. Ngem kasla napugtuanna ti pampanunotek.

“Saan a kasta,” inseniasna ti tangnguap. “Wenno kastoy,” kasla simmusop iti sigarilio, indiwigna pay.

“Tandaanam, Masiong, tumuredka laeng no agbalinka a perpekto. Agbalinka laeng met a perpekto no adda praktismo. ’Tay kunadan ti Inglis, ’practice makes perfect’,” awan panagduadua a kinunana.

Inyunay-unayna dayta.

“No perpektoka, agbalin metten nga arte ken siensia ti panagsipdut. Ket magaw-atmo laeng daytoy babaen ti panangibukbokmo iti ’gistay amin a panawenmo nga agsanay,” kinunana. Intedna nga ehemplo ni Niccolo Paganini, ti Italiano a pagdidinnamagan ti laingna nga ag-biolin idi un-unana a panawen. Napeklan a mannugal kano daydiay a musiko ket naminsan, insaldana ti biolinna tapno makabayad laeng kadagiti utangna. Ngem saan a daydiay ti ayan ti puntos ni Mang Junior no di ket ti panangipaay ni Paganini iti walo nga oras iti inaldaw a panagpraktisna. Ti rason kano ni Paganini, no aglangan iti maysa nga aldaw, madlaw ’diay maestrona; no dua nga aldaw ti langannan, isu met ti mismo a makadlaw; ngem no agtallo nga aldawen a lumangan, ti met kanon publiko a mangbibiag kenkuana ti makadlaw.

Kayat ni Manong Junior a pulos nga awan makadlaw no ipitek ti petaka iti tunggal oportunidad a dumteng. Ta isu, nagretiro nga awan man laeng ti nakadkadlaw.

Kas pangpraktisna kaniak, nangiruar iti maysa a manekin nga idi laeng a makitak. Nabedbedan iti napuskol a tela ti dua a sakana, apagpursito ti kailet ti maong a pantalon nga adda petaka iti akinlikud a bolsana. Sinursurok a sipduten ti petaka a saan a pulos nga agkuti ti manekin.

Uray la nagpusipos idi damok nga isipit ti tangan ken tammudok iti ilalabasko iti likudanna.

Napawingiwing ti maestrok. Saan gayam a kasdiay. Ipangato gayam ti tammudo iti akimbaba a paset ti bolsa tapno agdawadaw ti petaka. Isunto metten ti panangsipdut. Dekahon a proseso. Wan, tu, tri.

“No kasano ti kapardas dagita imam, doble a naparpardas ti taray dayta utekmo. Masapul ti siento porsiento a konsentrasion. Ta ti konsentrasionmo, isu ti ’yan ti tulbek ti gasatmo,” kunam lan komander ti soldado iti panagmandarna. Nalipatannan sa ti rikna ti bumaro. Narigat dayta sao a konsentrasion aglalo no adu met ti makatukay iti imatang iti aglawlaw. Kas koma iti panangmatmat iti kasta unay kadagiti kapatadak a babbalasang a nakikiting ti bestidana ken maan-anninawanen ti langit uray pay magmagnada iti kalkalsada. Ngem mas interesadoak iti kunana a tulbek ti gasatko.

Saan a nagbayag, idi lumalaingak bassit, iti ruaren nga agpraktiskami. Ti aramidmi, lumugankam a dua iti bus. Birokek ket sipdutak a dinak makitkita ken dinak marikrikna. Adda dagiti gundaway nga iti met pallotan iti Araneta ti pagpraktisanmi. Wenno kadagiti dadakkel a pagtagilakuan a kas iti SM ken dadduma pay a luglugar. Uneg ti Simbaan ti Quiapo, dimi pinakawan. Ket iti maysa nga internasional a derbi idiay Araneta, binuniagannak.

Addakami a dua iti ringside iti kanal a naipalikmut iti gradas a sarming laeng ti baetmi kadagiti manok. Inwarasko ti panagkitak. Nasaripatpatak ti maysa a lalaki nga agtayag ngata iti innem a kadapan ken dua a pulgada a di makaidna a mangkitkita kadagiti manok. Nakuttong ti pammagina ken medio lumakay metten. Nakamaong ket nakasukibot ti polo shirtna. Madlaw a nabungkong ti petakana nga adda iti likud ti bolsa ti pantalonna. Inasitgak.

“Hi, Joe! Would you mind for an autograph?” kunak nga apo nga isemko.

Ti ammona, mammallotak met. Iggemko ti maysa a papel a nakaisuratan dagiti entries a manok ket inyawatko tapno pirmaanna ti nagan ti entryna a sinirkuluak iti nalabbasit a bolpen.

“Thank you, sir,” kinunak idi mapirmaanna. Apagisu met nga agririaw dagiti tattao. Paspasippitanda gayamen dagiti manok. Lo tres ti awag. Kinitak dagiti aglaban. Don Gray Firefly a dalusapi kontra Mitra 55 a kamanokan nga idaw.

“That's my cock, my boy,” insungo kaniak ti lalaki ti adda iti Meron. Liamado ti manokna. Ni Diputado Mitra met ti makasangona. Impangatok ti tanganko nga inkalbit iti adda iti sangok a nagpapirmaak.

“Aprub!” kinunana. Apo nga isemna!

Iti panagsenias ti reperi, nagbinnulos dagiti akin-iggem kadagiti manok. Kellaat a nagari ti ulimek. Awan ti mangngeg nga arimekmek, ultimo nga anges dagiti rinibu nga agbuya, kasla man natengngel. Dagiti laeng agkiremkirem a neon sign ti mangsingsinga iti ulimek.

Dimmuklos a dagus ti dalusapi. Naglisi ti idaw. Timmayab ti dalusapi ngem pulos a di nagkir-in ti idaw. Dumuklos man koman ti dalusapi idi kellaat a naglisi ti idaw sa pinasabtanna ti kilikili ti dalusapi ket nagkuripaspas daytoy. Kasla marban ti koliseum iti ariangga, ikkis, pukkaw, ken riaw.

“Sige! Ikkam, patayemon!” inyikkis dagiti dehadista.

“Awanen!” kunak met nga inriaw iti uray la. Pulos nga awan ti narikna ti adda iti sangok iti panangidugsolko iti tanganko iti likudna ta adda ti imatangna iti manokna nga awanen ti gasatna.

Isu daytoyen ti pangrugian ti gasatko, kunkunak idi bilbilangenmin ken Manong Junior ti aglima ribu a doliar a linaon ti petaka ti Amerikano. Iruarko koma pay dagiti dadduma a nakitak a kas iti credit card, retrato ti pamiliana, resresibo, lisensia iti panagmaneho, condom ken dadduma pay, idi siggawaten ni Manong Junior ti petaka ket imbellengna iti nasungadmi a pagbasuraan.

“Laglagipem a kanayon, Masiong, kuarta laeng ti sipdutem, saan nga amin a nagyanna. Awan pinnersonalan, trabaho laeng,” immulagatna kaniak bayat ti pannagnami nga agturong iti paradaan ti bus a paglugananmi nga agawid.

Nasurok a maysa a dekada laeng a nagtrabahuak a kas propesional a mannipdut iti petaka ta bumarbaro met ti teknolohia. Agsasaruno dagiti mapartuat a kasapulan iti panagbaliwbaliw met ti panawen ket kasla awanen ti kaes-eskan ti trabahok. Isu a ti tao, masapul a bagayanna ti panagbalbaliw ti aglawlawna. Ta no saan, narigat la ket ti panagbiagna. Ken no dadduma, umanay payen a pakatayanna daytoy. Maysa pay, adun kadagiti nabiktima ti ammodan ti pamay-anda. Pabaribaren ti panagibolsada iti petaka ket nairut ken narigaten nga ipangato. Ken nagistay credit card met aminen ti nagyan dagiti petakada. Dagiti papel de banko, addan kadagiti bolsada iti sango. Saan a nalaklaka ti matiliwan, numona ta diak pay napadasan ti natiltiliw.

Isu nga insardengkon ti petaka. Insardengko metten ti mapmapan kadagiti pallotan. Mariknak ket kasla kabesadodak metten.

Selpon ti insarunok. Uson ti selpon a Nokia 5110 idi rugiak. Ngem bukodko metten a diskarte no kasano a maitarayko wenno matagikuak.

No rummuarak, kanayon nga adda dagiti gamigamko. Umuna ’toy pustorak. Masapul a kasla adda mabalbalinna ti itsurak: kuentas a balitok a kasla kawar ti uken ti kadakkelna, Rado wenno ’tay nangina ti klasena a relo, Police nga anteohos, ken, siempre, ’tay kaudian a modelo ti selpon ken maysa pay a selpon nga appan. Of course, Nike Air ti sapatosko, ken putot nga adda bolsana iti agsumbangir a sikigan ken likud a pakailemmeng ti batangasko, inkaso laeng nga adda sabali a mapasamak.

Kadawyan ken awanan regta ti biag ti maysa a mannipdut. Awan dumana iti biag ti kaaduan. Ngem adda diak malipatan nga uppat nga insidente iti biagko bayat ti panagsipsipdutko iti selpon.

Siudad ti Dagupan ti kaunaan a nagoperasionak idi damok ti tumapog iti lubong ti selpon. Iti maysa kadagiti kadakkelan a pagtagilakuan iti asideg iti supermarket.

Immasidegak kadagiti eskaparate a ’yan dagiti selpon. Iggemko ti kaudian a modelo a selpon.

“Wala pa kaming ganyang modelo, sir,” kuna ti balasang nga agtagtagilako idi impakitak ti iggemko ken damagek no adda kasdiay a lakoda.

Tagalog gayam. Wenno Panggalatok nga agtagatagalog? Bay-am man.

“Wala ba kayong ganitong modelo?” inruarko ti appan a selpon.

“5110 po? Marami, hindi lang ganyang modelo, sir.”

“Maglabas ka nga ng tatlo, ma’am,” kinunak ket intudok ti 5110, 3220 ken 6560. Mapan a kinse mil dagitoyen no mailako.

“Itong tatlong libo, bale advance ko muna dito sa tatlo. Hawakan mo ang selpon ko at i-testing natin kung malakas ang pick-up,” kunak a siiisem.

“Sige ho,” kinunana a nangawat iti tallo ribu ken ti 5110 nga appanko.

Impambarko a rummuarak tapno matestingmi. Simmurot ti saleslady.

“O, ano, naririnig mo ba ako?” kinunak a kasla mangitestesting. Sangapulo metro ti kaadayomi.

“Maliwanag po.”

Tallopulo a metro. Ti maikadua a modelo.

“O, natanggap mo ba ang text ko?”

“Tanggap po.”

Immadayoak bassit. Nariparko ti nagkurosan. Insiwet a nagkurbaak agingga a diakon makita ti babai. Pinarak ti sumungad a traysikel. Inarkilakon. Imbagak nga ipagnana iti Bonuan a sumalpot iti Mangaldan. Nalpaskan, textmate! Ditam nga umanglem, ditam nga umasuk.

Mano a pagtagilakuanen iti selpon ti inkasdiayko? Diakon mabilang, diakon malagip. Sa maysa, no dadduma, adda met dagiti nakaselpon a kasla maayatanda pay a natakawan. Kasla pagpalastogda pay ketdi ti napasamak kadakuada. Adda met dagitay uray la nga iparadiona pay ti panagpakaasida nga isubli koma ti asino man a nakapidut iti selponda. Narigat a madipara no sentimental wenno mental ti utekda. Adda met dagitay uray di pay manganen no ar-arigen, ikidemnan, makuna la a nakaselpon. Ti maysa a nasipdutko idi, pagpalastogna pay nga inlakonan ti nuangna ayatna la a makaselpon met.

Naminsan met a magmagnaak, nasaripatpatak ti maysa a klinika iti puseg ti ili ti Bauang a kabangibangmi nga ili. Immunegak. Dinamag ti adda iti reception no ania ti masapulko. Sakbay a simmungbatak, nagballatek dagiti matak iti selpon iti lamisaan. Kasla kimat a nagandar ti utekko.

“Suspetsak ket adda diabetesko, ma'am. Kayatko koma nga ipaeksamen ti isbok,” kinunak ta nars met gayam ti receptionist.

Nangiruar iti papeles. Pinagpirmanak sa sinungbatak dagiti saludsod iti pormulario nga intedna. Inyawatko. Simrek iti maysa a kuarto ti nars. Idi rummuar, nakaiggemen iti praskita. Insungona kaniak ti kasilia sa inyawatna ti praskita. Kalpasan iti sumagmamano a kanito, inyawatko ti bassit a botelia iti nakaguantesen a nars.

“Agurayka bassit ditoy, adik,” insungona ti tugaw a dekudson sa inseniasna dagiti nakaparabaw iti lamisaan a pagiwarnak.

Pinidutko ti pagiwarnak sa nagimbabasaak. Nagpaliiwak. Simrek ti nars iti laboratorio. Kunam lan sippayotak a nanggammat iti selpon, imbolsak sa sipapardasak a rimmuar. Pinarak ti sumungad a mini-bus nga agpaabagatan. Adda ngata diabetes ni Andrew Ramos? Iti kabigatanna, nangngegko iti maysa nga estasion ti radio a kuna ti nars nga awan ti diabetesko ken no maasianak, isublik uray ti laengen SIM card ti selponna ta adda sadiay dagiti kontakna.

Naminsan, napanak idiay Baguio. Magmagnaak iti Session Road iti daydi nga agsapa idi masaripatpatak ti clutch bag a nakaparabaw iti maysa nga eskaparate iti ’yan ti Kamusliman. Immasidegak ket nakitak ti maysa a lalaki nga agtawen ngata iti tallopulo ket lima a mangbutbutingting iti maysa a segunda mano a selpon nga adda kamerana.

Idi agrukob ti lalaki a mangitudo iti sabali a selpon a kursonadana, kasla kimat a ginammatak ti clutch bag ket sipapardasak a nagtaray a rimmuar. Limmuganak iti para pasahero a dyip a nakaparada iti kurba. Nagpaliiwak. Nakitak ti likud ti lalaki a sipapardas nga umul-ulin iti skyway nga agturong iti Burnham Park. Rimmuarak iti uneg ti dyip. Dinardarasko a pinara ti sumungad a taksi a nangitulod kaniak iti paradaan ti bus. Apagdissaagko, linukatak iti apagbingngi ti siper ti bag ket siniripko. Usto pay la ti kunak. Polis ti tinirak. Kalibre .9mm a Beretta ken Nokia N90 ti linaon ti clutch bagna. Iti lansad, adda nalukot a sangapulo ket lima a sagsangaribu.

Lumuganak koman iti bus idi agkiriring ti selpon.

“Hello... “ sidadayaw nga insungbatko.

“Sino ka?” kasla bumtak ti lapayagko iti pigsa ti bosesna.

“Sino ka rin po?” insutilko.

“Si PO2 Tangalin! ’Nam, apay nga innalam ’ta clutch bagko? No dimo isubli pa-huntingka!” Ilokano met gayam.

“Poliska gayam, unay la ket a kinatangam metten, Tangalin!”

Iniddepkon ti selpon. Kinitak ti message received.

Dd, bgy k pra, wla n gtas Jr. Asawana siguro.

Ti maysa. Hny, lkna dt atat n atat n me. Lng tym na me ndyeta.

Kinitak ti picture received. Ladawan ti babai a nakakayang nga agay-ay-ayam. Babaina siguro. Napatilmonak ta adda nangkulaidag iti luppok.

Ngem ad-adda a natukay ti riknak iti mensahe ni baketna. Dumawdawat iti para gatas ti anakna.

Saan ngata a mangmangted ti polis? Ania ngata ti klase ti biagda? Ania ngata no kasaok? Tinawagak ti numero ti selpon nga inusarna a nag-text. Dinamagko no isu ti asawa ni Tangalin. Orihinal kano. Kayatna a sawen, ammona nga adda babai ni lakayna. Dinamagna no kasano nga adda kaniak ti selpon ni lakayna. Diakon sinungbatan. Ipalawagkonton no agkitakami. Impatuldona kaniak ti adresda nga agiina. Maysa a kaeskuateran iti asideg iti Lagoon.

Inkeddengko a mapan biroken. Makapadismaya ti buya a nadanonko. Adda met gayam eskuater a polis. Kuttongi ti asawana, nauneg dagiti matana, agtawen ngata iti trenta ngem madlaw ti sippukel a naglabasanna kas ipasimudaag ti nakarit pay laeng a barukongna a nagballatekan ti nangisit nga anteohosko. Nakaubba iti agtawen ngata iti dua nga ubing a lalaki.

Inulit ti babai ti saludsodna kaniak itay kasaritak iti selpon.

Imbagak a reporterak iti maysa a pagiwarnak. Nakitak ti clutch bag iti maysa a pagtutugawan sadiay Burnham Park itay alas kuatro media iti parbangon, ngem iti dayta laeng a malem a nasangok ti tumawag ta agar-aramidak iti reportko.

Inyawatko ti clutch bag a naglaon iti selpon ken paltog. Inruarko ti petakak ket nangdutdotak iti sangaribu a pisos. Inyawatko.

“Apay daytoy, mister?” kasla masmasdaawan ti babai a nagkuna.

“Tulongko kadakayo. Para gatas ni Junior,” kinunak ket kinusok ti ulo ti ubing a nakaiturongan dagiti matak ta diak makaperreng a diretso.

“Marites,” insallinna.

Nagpakadaakon a dagus. Adu pay dagiti kayatko a pakibiangan ngem balitok dagiti kanito. ‘Yiibleng ken ‘yiisbo laeng ti inana ti mannipdut no adda iti operasion.

“Agyamanak iti kasta unay, manong,” imparaipusna idi agbueltaak a pumakadan.

Tinung-edak. Nasiputak ti dumanon-lapayag nga isem ti asawa ni polis.

Iti unegko, kasla malpay ti riknak. Didan sa pay nangaldaw. Saan a maiwalin iti panunotko ti natadul a pingping ti babai ken dagiti nauneg a matana. Saan a bale, makaangesto la ketdi iti nalukay no maammuan ni polis a saan a masuspende ta naisublin ti paltogna.

Isu daytoyen ‘tay kanayon nga ipatpatigmaan kaniak ni Manong Junior: “Awan pinnersonalan, trabaho laeng. Narigat ti makimitmitir iti biag ti akinbiag. Ta no kumpet ti konsensia, lumasagton nga awan patinggana iti kaunggan, lussokenna pati kararua ket dinakan paturogen, dinakan pagtalnaen... Isu nga idi, amin a petaka, malaksid iti kuarta, diretso iti pagbasuraan no malpas ti operasion. Ket no selpon, manipud met idin, tukkolekon ti SIM cardna a diakon pakibiangan pay ti linaonna.

Ta kadagiti napalpalabas a panagmitmitirko kadagiti masipdutko a selpon, kasla maymaysa laeng ti makitak a pakabuklan ti tunggal kailian. Ti napateg kadakuada, segun ti panagsasaganadda, ket dagitoy: seks, tsiks, kats, kerida, gelpren, boypren, pamilia, gagayyem, kakabagian, gimik ken politika. Ngem kasla barengbareng laeng ti pannakausar ti nagan ti Dios, no adda man. No agsuersuerteda wenno adda dimteng a grasia kadakuada, isu laeng a maaramat ti nagan ti Dios. Dayta ti pagpapadaanmi met ta uray siak, adda latta met kandila a mapanko itugkel idiay simbaan tunggal malpas ti trabahok. No korte koma, kasla daytoy ti kanayon nga apelak tapno didak pay laeng uk-ukomen. Maymaysa pay laeng ti nabasak a nag-text iti kastoy: “Inkayo makigimong, alas sais ti takder.” Ammok lattan nga Iglesia ni Cristo daydiay. Kadagupanna, kasla akikid ti pagtartarayan ken pagrikusrikusan ti biag dagiti tattao. No English koma, kasla “I, me and myself” laeng ti prinsipioda.

Kas kadagiti petaka, diak mabilangen ti selpon a nagdalan kaniak. No kuentaek ti naglakuak, mabalinkon ti agretiro a kas ken ni Manong Junior.

Wen, ta ne, limapulo-ket-duak metten idi Marso.

Adda metten pulpulsuak a sumukatto kaniak. Isu ni Rusky, agtayag iti lima kadapan ken lima a pulgada, kalalainganna iti pammagi ken agsangapulo ket innemna metten. Nakaaritos ti kanigid a lapayagna a binagayan ti maris aginnagaw a maisen ken nangisit a medio pangatiddogen a natina a buokna. Adda nai-tattoo a ladawan ti kobra a nakaberkakak iti kanawan a ngatuen ti takiagna. Kasla makitkitak ti kinaubingko kenkuana. Isuna laeng ta kas iti ugali dagiti bumaro kadagitoy a panawen nadursok, naalikuteg, nagaraw ken kasla awan modona. Aglalo ti panagsungsungbatna, kasla awan respetona ken awan ik-ikkanna uray pay nataengan.

Idi siak ti ubing, uray no mannipdut laeng, addaan met bassit iti sursuro ken maiparbeng nga ugali. Daydi Manong Junior, naalianak iti ugalina a basa a basa. Ket no kasdiay a makakuartakam bassit iti dakkel idi, adda latta libro, pagiwarnak wenno magasin a ‘yawidna.

Isu a ti panagkunak, dayta a kinaawan modo wenno respeto ni Rusky, mangipasimudaag met iti pannakaibaba ti kalidad ti kultura ken kagimongan iti pagilian. Idi mangrugin a mayuso dagiti bomba a pelikula, isu metten ti panagbaba ti moralidad ti pagilian. Ita, kasla pirata aminen a magatang, kasla awan aniamannan a nakadispley dagiti pornograpia a DVD ken VCD kadagiti bangketa ken uray pay kadagiti mall. Kasla awan panangisakit dagiti nakatugaw iti pagilian ta agpapada met amin a naala iti kinalangsot, takaw, kusit ken sinnaur ti pagsaadanda. Riri, apa ken susik a kasla awan patinggana ti ar-aramiden dagitoy nga agpipinnolitika. Isu dayta ti imasna, ta ti ammok, awan ti pakaidumaak a mannipdut kadagiti mannibrong iti gobierno wenno uray pay kadagiti taga-simbaan. Diak la ammo kadagiti dadduma ngem kasta ti ammok. Agpapadadakami amin a narukop ken nakapsut. Ti agpayso, tunggal parsua, adda gatadna.

Isu dayta ti nangted kaniak iti interes a mangsursuro ken ni Rusky. Banag a diakto ngatan malipatan agingga a sibibiagak.

Ni Rusky, nakitak iti maysa a rush hour iti malem iti puseg ti Quiapo. Pagammuan ta nagikkis ti maysa a balasang a rinabsutan ni Rusky iti selpon. Nakaparpardas nga agtaray.

Nagranakami kalpasan ti dua nga aldaw idiay Greenhills a nangilakuanna iti 3310 a rinabsutna. Inyam-ammok ti bagik. Saan a nagaripapa ta madlawna met ti pustoraek. Agkuskusapon ti maong a pantalonko, lampong a gistay puraw aminen a buokko ken medio adda ang-anglit ti pay-odko.

Ket nagtulagkam’ nga agkita iti maysa a barkadana idiay Tondo ta idiay ti pagpraktisanmi. Nabiit a nakasursuro ni Rusky nupay adda bassit suksukirna. Insurok amin nga ammok pati dagiti nasursurok ken ni Manong Junior.

Nakasangapulon a selpon, iti uneg laeng ti makadominggo, idi awisek ni Rusky a pumasiar iti balayko. Maymaysaakon ta sumagmano la a tawen manipud nagretiro ni Manong Junior, nagsinnubliananda iti dati nga asawana ket addadan sadiay Vancouver. Naalan ni Rusky ti kompiansak ta madlawko nga adda met panagsustenirna kadagiti sasawenna kaniak.

Impakitak ti kaudian a Nokia N95 nga imbatik a pakalaglagipak iti napalabasko. Iniggamanna ket binutbutingtingna. Kasla awan aniamanna nga insublina kaniak. Imparabawko iti abay ti saklotko ket intuloyko ti nagestoria. Naglabas dagiti kanito. Timmakderak a napan iti repriheradura tapno mangiruarak iti pagpalamiis. Dimin napupuotan ti oras kalpasanna. Siempre, siak ti bangka, natural siak ti bida. Masmasdaaw met ni Rusky. Nabayagkami a nagsarsarita. Idi kuan, nagpakada.

“Umayakto manen, Masiong,” kinunana.

Inserrak ti ridaw. Tinurongko ti telebision. Alas sais median ket kayatko a buyaen ti 24 Oras. Nagtugawak iti sopa, insanggirko. Headline: Dalawang hold-aper tiklo sa loob ng bus. Nagtibbayoak. Adda immapay iti panunotko. Inwarasko ti panagkitak. Awanen ti selponko! Kellaat a napatakderak. Kasla mapugsat ti aangsak. ‘Ninam, Rusky, no makamatanka laeng patayenka!

Nagtugawak ta maulawak. Idi kuan, timmakderak. Kinugtarak ti tugaw iti sangok. Ginammatak ti plorera ket imbarsakko iti diding. Ultimo electric fan, diak pinakawan a kinarate. Naglukay a namimpinsan dagiti susuopko. Agburburek ti barukongko. Matayak iti rurod! Kayatkon ti pumatay. Nagbasbassawangak iti kasta unay.

Unayen. Kastoy gayam, aya? Pudno gayam ti kunkunada a “naim-imbag pay ti agtaraken iti kauyongan a tigre ngem ti kasingpetan nga uleg.” A tunggal parsua, addaan kabalinan: agayat, agsalawasaw, mamakawan, agragsak, agliday, mangilunod... ken mabalin a makapadas met uray iti ipagarupna a dinanto mapadasan. Kas iti napadasak a pannakasikap.

Agsiddaawak met iti daydiay nga ubing.

Ket pimgaakak iti uray la. Nabayag, kasla agballaak. Talaga nga agtatakaw amin a tao. Agtatakaw, takawanna ti padana nga agtatakaw. Wenno agpayso ngata ti karma? Ket malagipko dagiti saankon a mabilang a natakaw met ti selponna.

Naupayak iti napasamak. Ken nakaikkat iti ganasko nga agbirok iti eredero iti propesionko. Saankon nga urayen a matiliwdak. Wenno dumteng ti panawen nga isikatdak wenno itanemdak nga awan padeppana dagiti pannakabagi ti linteg. Wenno nagankonto laengen ti pagsasaritaanda kas maysa a desaparecido. “Quit when you're ahead,” kuna ti maysa a libro a nabasak.

Kayatko ti agbiag manen. Agbalbaliw ken situtured a sumaranget iti bakal ti biag. Kas soldado a no masugatan, tumurtured. Isuna laeng ta nakapagdesisionakon: saanen a kas iti biagko idi kalman ti ranget a kayatko a sanguen no di ket baro a rupa ken baro a panirigan. No kasano, dayta ti diak ammo. Ngem ti ammok, diakon kayat a taliawen pay daydi kalman.

Salsaludsodek: Masursuruan ngata pay ti lakay nga aso iti lagtolagto? Saan siguron. Ngem ketdi, tunggal tao, adda met nakaisigudanna a galad a makibagay iti lubong a pagdakdakiwasanna.

Malagipko daydi kanayon a patigmaan daydi tatang: dimo baybay-an ti panagadalmo.

Iti daytoy a tawenko? Apay ketdin a saan. Ubing latta ti panagadal uray naladawen ti tawen. Kabesadokon amin a selpon. Inton bigat, innak agenrol iti makabulan a kurso iti panagtarimaan iti selpon. Kalpasanna, agawidakto sadiay Cabatiti. Saan a tapno mapan aglemmeng no di ket agsubli a mangabaruanan. Kas itay kunadan, natalged ti billit iti dati nga aponna. Iti sumaruno a sugal ti biag, umanayen daytoy nga armasko tapno masilpuan ken maikkan pay iti naan-anag a kaipapanan dagiti nabatbati nga aldawko.


(Naipablaak iti BANNAWAG, Setiembre 24, 2007)