| |
NI DALUSAPI
Sarita ni Danilo B. Antalan Maika-5 a Gunggona Salip iti Sarita 2007 T. Gabriel Tugade Literary Awards KINARAYKAYNA ti daga iti amin a pigsana ket nagallikubeng ti tapok. Mangnamnama nga adda taraonna iti daytoy a bigat. Ngem awan nakitana uray sangatukel laeng nga irik wenno pegpeg a mabalinna a tuktoken. Inulitna nga inkaraykay dagiti umamarilio a naganus pay a sakana ngem kaskasdi nga awan nagparang a mabalinna a kanen. Nagpasango bassit bareng adda nagaburan a di nakita dagiti immun-una ngem isuna. Ket iti panangisikkadna manen kadagiti karaykayna, anian a ragsakna idi makasirip iti tipping ti bagas. Tuktokenna koman ngem nadlawna nga adda agdardaras a mangduklos kenkuana. Nariknana laengen ti saniit ti nasippit iti tengngedna. Nagbuteng. Nagtaray. Sa tinaliawna ti nangsippit kenkuana. Nakapungpunger manen ti darisayen a kawitan a manggurgura la unay kenkuana. Dina kayat a makaraman manen iti natadem a sippit daytoy. Numona ta mangrugin a tumadem ti kawwet daytoy. Nalaing pay a sumiplag. Inagawaanna ti nagtaray. Ngem adda dakkel a babawina. Nakarikna iti bisin. Manmano ngamin a makaraman iti bagas nga ikurkor ti amoda iti tunggal bigat. Gapu ta isu ti naudi a napessaan daydi nanangda, ken agmaymaysana payen nga agbibiag, gamgamdenna pay laeng ti umasideg kadagiti taraon a maipuruak kadakuada no kasta a bigat, dagusen a puroken dagiti daddadakkel ngem isuna. Nagaduda a mangseppeg kenkuana. Mano met laengen, aya, ti kabaelanna nga ipabituka? Iti dakdakkel bassit ngem gemgem a bagina, nasayaaten no nakatuktok iti duapulo a bagas manipud iti pagbibinggawanda. Ti nakas-ang, no asino pay ti dakdakkel ti bitukana, isu pay ti naari. Isu nga an-anusanna laengen ti mangur-uray iti ipapanaw dagiti kakaen ken ulitegna. Ammona a maumadanto met laeng a mangbambantay iti nakaipuruakan ti bagas. No awandan nga agkarkaraykay, isunto metten ti panangsublatna iti paraangan. Ngem ania pay ti mabati a para kenkuana? Agasem met, aya, ti agduapulo a manok nga agbibingay iti nakurang a sangasupa a bagas? Kabaelannan a tilmonen ti binukel ti mais. Ket no kasta a mabisin, kasla kayatnan ti mangilibas kadagiti nakapempen a sako iti asideg a kamarin. Ngem kasanon no maduktalanda ket palapalenda? An-anusanna laengen ti agsippit kadagiti naganus a bulbulong ti kamote, galunggalot ken dadduma pay a ruot nga adda iti arubayan ti balay ti akintaraken kadakuada. Napia la nga adda maipaunegna. Naimas met ketdi dagitoy, nasustansia pay. Ngem mauma met iti kanayon a bulong. Maysa pay, panawenen ti tikag ket narigat ti agsapul iti naganus a bulong. Yamanenna laengen ta sagpaminsan, adda makaraykayna a bagas wenno irik. Nasurok a dua a bulannan manipud napessaan. Nasurokda a duapulo nga itlog idi ta nagaget nga agitlog daydi inana. Ngem sangapulo ket talloda laeng a nagasat a mapessaan. Iti kinaaduda, di nasallukoban amin ida ti inada. Umuna nga aldawna pay laeng kas piek ditoy lubong, nariknanan ti pannubok ti biag. Apaman a naibuangna ti bagina iti itlog, dagus a kimmarayam kenkuana dagiti ginasut a ribu nga ulmog. Sumagmamano kadagiti kakabsatna ti dagus a natay ta dida nasbaalan ti nakaro a gatel nga itden dagiti ulmog. Uray ti akintaraken kadakuada, napalalo ti tabbaawna, ta idi inyakar daytoy ida— manipud iti baki a nakapessaanda— iti napintas a pagyanan, kinalay-at dagiti ulmog ti ima daytoy, a dimmanon iti ulona. Iti pannakayakarda, waloda laeng a nabati. Naikabilda iti maysa a pagpupokan. Dinigos met ti akintaraken kadakuada ti inada tapno mapaksiat dagiti ulmog. Ngem kaskasdi nga adda nabati. Nagmamayet la ket ngarud ti inada. Iti sumuno nga aldaw, tallo manen kadagiti kakabsatna ti naunnat. Nadlawna met nga uray ti inada, awan ganaygayna. Dina pay kayaten ti mangsallukob kadakuada. Umikay no kasdiay nga umasidegda. Kaykayat daytoy ti agmaymaysa a nakakulmog. Ti dakesna, di kayat ti inada ti mangan iti bagas a naipuruak kadakuada. Dinan sa marikna ti bisinna. ‘Imbag koma no mawayawayaanda tapno makapagwayasda. Iti sumuno a bigat, nakita ti amongda nga agkakapsut ti inada. “Nasisia’t laengen a partienka tapno adda pay magunggonak kenka!” kinuna ti amongda ket kinemmegnan ti inada. Awan gaway ti inada a nabitin iti panangiggem ti amongda kadagiti sakana. Kimmita kadakuada ti inada. Daydiayen ti naudi a pannakakitana iti inada. Nabatida a lima nga agkakaka. Iti ubong a nakaipupokanda, ul-ulilada. Dida pay maarikap ti imnas ti panagbiag. Agpayso nga adda amada, ngem dida met ammo no asino. Masapul a makigasanggasatda tapno agbiagda. Awan koma metten ti problema, ta manipud innala ti amongda ti inada, in-inuten a nagpukaw dagiti ulmog. Simmalun-atda metten. Nasursuroda ti agtuktok iti feeds nga it-ited kadakuada ti amongda a babai. Ngem iti maysa nga aldaw, nakigtotda laengen idi masiputanda ti maysa a lalaki a pusa. Nakakita kadakuada. Maris dapo daytoy ket nakabutbuteng ti langana nangruna no iparangna dagiti natatadem a saongna ken dagiti kukona. Dida makita nga aggaraw ti pusa iti sirok ti bangsal a kumkumlebanna. Ngem ammoda nga agpalpaliiw daytoy. Nakabantay nga awan tagtagarina ngem adda dakes a panggepna. Uray iti idadateng ti rabii, adda dagiti gundaway nga agandap dagiti mata daytoy ket kasta la unay ti butengda. Dakkel a yamanda ta agpatingga laeng iti kasdiay ti dapuen a pusa. Ngem iti simmaruno a bigat, kellaat a nagbaliw ti wagas ti pusa. Dimmuklos daytoy a dida napakpakadaan. Nakigtotda laengen ket ti la naturturongda iti uneg iti pagpupokan tapno laeng makalisida iti tadem dagiti ngipen ken kuko ti pusa nga uray la a kumarudkod iti kayo ti kulonganda. PIEK! PIEK! PIEK! Nagiiriagda. Dimmuklos manen ti pusa ket uray la a magunggon ti kulonganda no kasdiay nga ikarus daytoy dagiti kukona. Maiwa ngata ti bagida no isu ti pakaipuntaanna. Impamindua ti pusa, naggunggon manen ti nakaipupokanda. Agingga a ti maysa a kabsatna, iti buteng daytoy, nakaruar manipud iti giwang ti kulonganda. Ket sakbay a napanunot ti kabsatna ti agsubli, nalugobanen ti dakkel a pusa; kinagat daytoy ti tengnged ti kabsatna. Dina kinita no kasano ti panangpapatay ti nadangkok a pusa iti kabsatna, aglalo ti pananglamut daytoy iti mismo a sanguananda. Sa pimmanaw ti pusa nga awan ti imbatina a pakalaglagipan iti kabsatna. Uray kaskaso, nakaangesda iti ipapanaw ti pusa. Nariknada ti nalaus a bannog ken kapsut gapu iti panagtaraytarayda. Kangrunaanna, nagbati iti barukongda ti buteng. Ket nakaturogda nga agkakaka. Nakariing laengen idi makaallingag iti danapeg nga umas-asideg iti kulonganda. Idi kitaenna, ti gayam akintaraken kadakuada nga adda iggemna a danum ken feeds. Nagiinnunada a nagtuktok iti taraon a naited kadakuada. Kasta met laeng iti yiinumda. Nabisinanda iti butengda iti pusa. “Nee, apay ngay nga up-uppatkayo metten!” indillaw ti akintaraken kadakuada. “Kiap! Kiap!” naisawangna. “Sinal-it! Adda ngata manen ti walay a pusa ti kaarrubak a mangin-inut kadakayo. Saan a mabalin daytoy!” Immuneg apagbiit ti amongda. Idi agsubli, addan iggemna a palsiit. Nagpidut pay daytoy kadagiti nagtitimbukel a kalalainganna ti kadadakkel a bisil. Nagmalmalem ti amongda a nangbambantay kadakuada. No awan ti ar-aramiden daytoy, nakamasngaad laeng a mangsipsiput iti panagparang ti pusa. Pasaray paludipanna ida a pangsiertona ngata nga awan ti pusa a kellaat a mangduklos kadakuada. Ngem saan a nagparang ti pusa iti nagmalmalem. Uray anniniwan la koma daytoy, dina nakita. Saan a kas iti sigud nga adda laeng iti arubayan a mangur-uray iti gundawayna. Nakayaman nangruna idi mangrugin a mansaan ti sipnget ti lawag. Nagbuteng ngata ti pusa iti palsiit ti amongna? Natalnan ti aglawlaw iti rabii. Nasipnget. Nakaturog payen dagiti kakabsatna. Ngem nakigtotda idi kellaat nga adda nangwallin kadagiti kakabsatna. Idi kitaenna ti manggunggunggon iti kulongan, umuna a nakitana dagiti natadem a kimmampilan a kuko ti pusa. Sa idi kitaenna ti rupa ti pusa, naipasabat kadagiti matana ti panaggilap dagiti mata daytoy. Nabuakda. Nagariwawada. Didan ammo ti aramidenda. Agingga a nailawlaw ti maysa a kabsatna ket nakaruar iti kulonganda. Sakbay a nakapagpiek, sinikbaben ti pusa. Naladawen idi adda napaiturong kadakuada a lawag ti flashlight. Nakatarayen ti pusa a kagatna ti kabsatna. Taltallodan! Agngarngariet ti amongda idi makitana iti kabigatanna a naksayanda manen iti maysa. Pimmanaw daytoy a mangbennabennat iti palsiitna. Iti biangna, adda napaliiwna iti aramid ti pusa. Di makastrek ti ulo ti pusa kadagiti giwang ti kulonganda. Di pay makagaw-at dagiti ramayna iti ayanda. Dakdakkel ti pusa ngem dagiti abut iti kulongan. Uray ania ti aramiden daytoy, awan ti masiggawatna kadakuada. Nakarkaro ket ngaruden nga awan ti makagatna kadakuada. Ngem apay a di agsardeng iti panagduklos ti pusa kadakuada uray di makastrek? Idi makitana a napalalo ti ariangga ken buteng dagiti kakabsatna no kasta a dumuklos daytoy— naawatanna ti wagas ti pusa. Dida matay iti direkta a panangdarup kadakuada ti pusa. Matayda gapu iti panagbutbutengda. No agtalinaedda laeng koma iti tengnga ti kulonganda, ken dida aggargaraw, awan ti maan-ano kadakuada. Ngem kasano nga ibagana daytoy kadagiti nabatbabati a kakabsatna? Uray isu, aklonenna, no kasdiay a makitana dagiti sumsumgiab a mata ken dagiti natatadem a kuko ti pusa, dina met ammon ti ar-aramidenna. Maysa nga aldaw a di manen nagparparang ti pusa ket dina ammo no pakaragsakanna wenno pagdanaganna. Taltallodan a nabati ket ad-adda itan a mabuteng dagiti kakabsatna. Ay-ayenna ti gasatna. Ta ania koma ti serbi ti agbiag no kanayon met nga agtartaray para iti biagna? Dina pay mapadasan ti agay-ayam koma met iti katapokan iti ruar a kas kadagiti padana a piek a nakaragragsak nga agkikinnamatan. Di pay naiparikna ti inana kenkuana ti dungngona kas nanangna. Kas anak, il-iliwenna ti bara dagiti payak ti inana a mangsallukob kenkuana nangruna kadagiti nalam-ek a rabii. Dina pay napadasan ti naduolan babaen ti sippit ni nanangna. Wenno ti panagay-ayamna babaen ti panagkalangtayna iti bukot ni nanangna. Naminsan, immasideg ti amongda kadakuada. Nabayag a miningmingan daytoy ida. Idi kuan, linukatan daytoy ti ruangan ti kulonganda. Nakigtot idi. Dina mapanunot ti rason a pinalubosan ti amongda ida. Nauman a mangsalsalaknib kadakuada? Ngem awan maaramidanda no di tumapuak manipud iti kulongan ket agwaywayas. Dagus nga inkaraykayna dagiti natatadem a kukona idi makabaddek iti daga. Simmanikar ti riknana. Idi a nariknana ti imnas ti mawayawayaan. Tapno dida agbuteng nga agwaywayas, kanayon nga agkukuyogda a tallo. Awan ti suminsina. Bayat ti kaaddada iti ruar, temporario a nalipatanda ti pangta iti biagda. Nagkaraykayda iti taraon. Naglagtolagtoda. Pinadasda nga inyukrad dagiti awan pay dutdot a payakda. Nagkikinnamatanda. Naragsakda. Naladawen idi masiputanda ti pettat a panangduklos kadakuada ti pusa. Ket iti dayta a gundaway, nalipatandan ti nagkikinnaawatanda… a masapul nga agkukuyogda latta. Iti iduduprak ti pusa, bukodnan tarayanna. Ti la nagturturonganda. Impennekna amin a pigsana a timmaray, intulongna payen dagiti payakna. Saanen a timmaltaliaw. Idi mabannog, kinitana ti likudna no adda ti pusa a sumursurot kenkuana. Awan. Napaanges iti nalukay ta saan nga isu ti kinamat ti pusa. Ngem nagdanag kalpasanna, ta no saan nga isu, sigurado a ti maysa kadagiti kakabsatna ti nabiktimanan. Nasiputanna ti maysa a kabsatna a simmirok iti bangsal ti balay ti amongda, ngem nalaka a sinurot daytoy ti pusa. Nagtaray iti paraangan ngem iti kinalawa ti aglawlaw, nagbalin a napintas a gundaway daytoy iti pusa. Apagdarikmat, maysa laeng a lagto, nakemmegen ti pusa ti kabsatna. Dinan kayat a makita ti simmaruno a mapasamak. Ngem nakigtotda idi kellaat nga adda nagdisso a nagtimbukel a bato iti bakrang ti pusa. Napasarunuan pay daytoy iti ulo. Nariweng ti pusa ket naudatal. Ngem kasla awan gandat a mangpakawan ti nangtiro kenkuana, ta idi kuan, nagdisso manen iti ulo ti pusa ti naipasayag a bato. Natay ti pusa. Idi kitaenna ti akin-aramid, ti amongda gayam. Nakaiggem pay laeng iti palsiit a nangbidingbiding iti natay ti pusa. “Loko, natiempuanka met laeng,” immisem iti bangbangir ti amongna idi masigurado daytoy a natayen ti pusa. “Agkurang pay ‘ta biagmo iti kaadun a piek ken manokko a linamutmo!” Kinugtaran pay daytoy ti pusa. Immasideg iti amongna, saan a tapno balsenna ti natayen a pusa a dandani nangikisap kadakuada, no di ket tapno kitaenna no naan-anon ti kabsatna a nagbalin a sakripisio. Nakadata ti kabsatna, adda sugatna. Indissona ti sippitna iti bagi ti kabsatna. Saan a nagkir-in daytoy. Natayen ti kabsatna. “Kiek! Kiek! Kiek!” nagdung-aw iti ipupusay ti sabali manen a napateg kenkuana. Timmaliaw ta namnamaenna nga umasideg metten ti nabatbati a kabsatna. Ngem awan ti immasideg. Agingga a pinidut ti amongda ti natayen a kabsatna. Siniputanna daytoy a nangkali iti narabaw nga abut, ti panangipisok daytoy iti kabsatna, ken ti pananggabor daytoy iti abut. Saanen a nagparang ti maysa a kabsatna. Ket rigatenna ti agbiag nga agmaymaysa. Agpayso nga awanen ti pangta iti biagna ngem piman ta awan ti kapatadana a mabalinna a kaay-ayam wenno kaliwanliwa. Mamati a sibibiag pay ti kabsatna; marikriknana. Isu a binirokna iti aglawlaw ti pagtaengan ti amongda. Uray pay kadagiti kakaarruba a mabalin a pagturongan daytoy. Ngem dina nasarakan. No koman adda ti kabsatna, adda koma kadkaduana ita. Aglalo ita ta adda maysa a bumaro a kawitan a nabara ti darana kenkuana. Dina met an-anuen, ta ammona la ngarud a dina kabaelan. Ngem dina maawatan no apay a kanayon a kamaten daytoy kada makitana. Uray awan ti basbasolna, pagbabaraan daytoy iti kasisippit. Ti sakiten ti nakemna, naammuanna a kabsatna daytoy iti ina. Immun-una nga inyitlog ken inukopan ti inana. Idi kanikadua nga aldaw a kaduana ti maysa a dumalaga nga agkarkaraykay iti namakanan ti amongda, dina manen nasiputan nga immasideg daytoy. Nakigtot laengen idi nariknana ti apges ti sippit iti tengngedna. Timmayab pay daytoy a nangibanitog kenkuana. Imbag la ketdin ta di natukkol ti tengngedna. Agkalbon ti ulona iti kasisippit ti darisayen. Agdardara pay no dadduma. Kasla agkukuret pay ketdin ti langana ta nakababbaban dagiti payakna. Ti la pagtartarayanna no kasta a siplagan ti darisayen. AGAR-ARBIS iti dayta a malem. Nalukneng ti daga. Nakasarak iti maysa a bunton nga umok dagiti nasam-it nga anay. Pinadasna a kinaraykay ket naragsakan ta naipasabat kadagiti matana dagiti matartaranta nga agruar nga anay. Kadakuada a manok, ti anay ti kaimasan a taraon. Ta manmano a makasarakda iti kastoy a maipauneg. Inagawaanna ti nagtuktok kadagiti maris gatas nga anay. Uray adda pay laeng dagiti agkutkuti iti bunton, karaykayenna manen. Idi kuan, nakangngeg iti karasakas. Napatalliaw. Ti gayam dumalaga. Inyawisna ti panagdanggayda a mangan kadagiti anay. Naragsakda ket no dadduma, agkinnitada. Dida nadnadlaw ti iyaasideg ti darisayen a mangkarkarit kenkuana. “Kiokkk!” nagpadlaw ti kawitan. Idi taliawenna, pinagingar ti darisayen dagiti dutdot iti tengngedna. Kasla ibagbaga daytoy kenkuana a tumakiasen no dina kayat ti makaraman iti sippit ken siplag. Ngem dina inkankano. Nagimas dagiti anay, ken isuna ti nakasarak, apay ketdin a pumanaw? Adda karbenganna itoy. No kayat ti darisayen ti makibingay, dina met pawilan. Ngem sipsiputanna ti iyaasideg ti darisayen. “Kiokkk! Kiokkkk!” makasuronen ti darisayen. Ket idi di pay laeng agkir-in, tinayaben ti darisayen. Sinippit daytoy ti tengngedna. Nariknana ti panaas ti nasippit. Iti yaasideg manen ti darisayen, sinangona daytoy. Pinagingarna met ti dutdot iti tengngedna. Kasla dagum ti panagriknana kadagiti dutdotna. Ania koma no dakdakkel ti darisayen? Narigat met no kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti darisayen. Idi sumiplag ti darisayen, nakigiddan a limmagto. Ngem nangatngato ti tayab ti darisayen. Naladawen idi makitana ti sippit daytoy nga agdisso iti tengngedna. Dina nalisian ket uray la a kasla mapugsot ti tenggedna iti panangiwisiwis ti darisayen Naariwaweng. Nakarikna iti apges. Idi kitaenna, adda agsaysayasay a darana. Dumarup manen ti darisayen ket awan ti gawayna no bumales. Nagtaray. Impennekna ti nagtaray. No saan, mabalin a patayen ti darisayen. Awan ti maaramidanna ta awan mangisalakan kenkuana. Nangngegna ti napigsa a taraok ti darisayen. Kasla ipukpukkaw daytoy ti kinaarina iti pagarian ti amongda. Nga awan ti makaatiw kenkuana. Idi makaadayo, nagsardeng. Tinaliawna ti darisayen. Nagpayakpak daytoy a nangipasaw iti dumalaga dagiti anay a naagawna. No tumuktok ti dumalaga, sarigsiganna. Kasta unay ti apalna. Ngem nautobna a kasta la siguro ti biag. Bagi dagiti babassit ti paat-atiw; bagi met dagiti dadakkel ti kantiaw. Ania ngarud ket bassit pay met? Nagna. Dina kayat a makita ti panagpasaw ti darisayen. Pagna. Pagna, nupay awan ti masnop a pagturonganna. Nadaripespesen iti tudo. Ngem awan aniamanna kenkuana. Kinabaelak pay dagiti rinibu nga ulmog ken ti nadangkok a pusa, dagiti la ketdin masungad pay, nakunana iti nakemna. Nakadanon iti bubon ti kaarruba ti amongna. Nagbatay iti maysa a timba a naglaon iti danum. Nakitana ti langana… Sumilsilengen dagiti lumabaga a dutdotna. Dumakdakkel payen ti tapingarna. Inangayna ti amin a pigsana ket nagpayakpak sa nagtaraok. Uray nasinggit pay laeng ti taraokna, naragsakan— ta nabaelannan nga iningaran ti kawitan a kabutbutengna. (Naipablaak iti BANNAWAG, Enero 1, 2007)
Powered by JoomlaCommentCopyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved.Homepage: http://cavo.co.nr/ |
||||||||||||||
| < Prev | Next > |
|---|
