PINADIS
Sarita ni Giovanni L. Palomares

Maika-6 a Gunggona
Salip iti Sarita 2007
T. Gabriel Tugade Literary Awards

KASLA makitkitak nga agtantanabutob ni inang. Agbubuabo ti pinadis nga ammal ti nangisit a bibigna. Kas la nakanannanam ti pinadisna iti panagsusopna; uray la lumnek ti nallennek la ngaruden a pingpingna. Ipugsona ti asuk a susopenna sa  baliktadenna ti pinadisna ket ti adda sindina ti isakmolna. ’Imbag ta di masinit.

Masansan nga ar-aramidenna daytoy. Isammakedna dagiti kuribetbet nga imana iti tawa ti balaymi. Adayo ti turong dagiti matana; wakray ti puraw a buokna. Eskinita laeng ti nagbabaetan dagiti balbalaymi  iti maysa a kaeskuateran iti Marikina ngem kasla saruten ti panagkitana dagitoy. Kasla adda padpadaanan wenno sapsapulen dagiti matana.

Kaaduanna a nakamuttaleng ni inang. Di la ket ta adda iti tawa nga agtantanabutob. Ubingak pay idi madmadlawko dayta nga aramidna. Saan pay idi a natay daydi tatang a barbartek a nangibalay ken ni inang iti kaeskuateran. Ita, baketakon. Isu a pampanunotek idi nga agkabawen ni inang.

Dinillawko iti naminsan. “’Nang, adda ibagbagayo?” dinamagko.

“Adda, aya!” imbugtakna.

Kastana. Naunget. Naingar. Dayta ti diak pakatubngaran iti panagtabtabakona. Uray pay kayatko koma a pengdan ta madlawko a kasla adda sakitna, baybay-ak lattan ta bugkawannak met. Nasakit ti nakemko a bimmakbaketan a mair-iriagan. Nairuamko koman ti bagik ta ubingak pay, kastanan. Ngem masairak latta met. No dadduma idi, damdamagek iti bagik no apay a kasta ti ugalina. Mannakiapa pay ken alisto nga agbusor. Kasla kagurana unay ti lubong.

Amin sa a kaarrubami, nakaangatna. Adda pay pinalekna iti payong. Nakigubal. Nagawid a nagadu ti garumiadna. Nalittikan pay ti ulona. Di la ketdin mabain. Wenno dinak la ketdin ikabainan.

Dina kayat ti adu a sao. Dina pay kayat ti mapagdamagan.

Ngem uray adda gurak kenkuana, addada gundaway idi— kaaduanna— gapu ngata ta anaknak— a maasianak. Mariknak nga adda ladingit iti kaungganna. Dayta ngata ti mangidurduron kenkuana tapno guraenna ti lubong? No nakasaritak la koma iti nasayaat ni inang... Nalabit naawatak koma. Nalabit matulongak koma.

Diak libaken, ubingak pay addan gurak ken ni inang gapu iti kasta nga ugalina. Kasla ngamin diak narikna ti pudpudno a panangipategna kaniak kas anakna. Kasta met kadagiti kakabsatna malaksid ken ni Anti Maring. Agpaparisda iti ugali. Naingarda. Managpungtotda. Nalaingda a makiapa. Idi saanda pay unay a babbaket, agsasangoda nga uminum nga agkakabagis.

Innem nga agkakabsat da inang. Inauna ni Anti Maring nga agnaed idiay Ilokos. Maikadua ni inang. Iti Marikina a naaddaanak iti puot, idiay metten a nabaketan ken naaddaanak iti pamilia. Nasurok a kuarentakon. Nagsinakami ken Romeo nga asawak ta diak maibturan ti panagbabbabaina. Adda tallo nga annakko ngem addan pamiliada. Duduakami ken inang a nagkabkabbalay.

Ni Anti  Apiang ti sumaruno ken ni inang. Sa ni Anti Juanang. Agpadada nga agnaed iti Manila. Ni Anti Simang, nabati idiay Bacarra ngem pimmusayen. Isu ti kalaingan nga uminum kadakuada nga agkakabsat. Bigbigat pay laeng kasangsangonan ti arak. Awan ti aldaw a saan a makainum. Isu ti nakaalaanna iti impatayna. Naartem ti dalemna, kunada.

Ni Uncle Juan ti buridekda. Maymaysana a lalaki. Nagadal idiay Laoag iti kinamaestro. Masansan nga agpa-Manila idi tapno dumawat ti alawansna ken ni inang ken kadagiti kakabsatna nga adda iti Manila. Yur-urnongak idi iti sensilio. No sumangpet idi iti balaymi, agdardarasak a mapan gumatang iti sigariliona. Apungolennak met no kua idi.

Nakaturpos ni Uncle Juan. Nangisuro iti kinder idiay Bacarra. Ngem di nagbayag ta napan idiay Hawaii. Para pukan kano iti unas idiay. Kinaykayatna ngem ti mangisuro koma. Nasaririt pay met ngarud.

Adda met saksaksakiten ti nakemko ken ni angkel ta no pampanunotek, binaybay-anna dagiti kakabsatna. Awan man laeng nadamagko a tinulongan wenno uray koma man laeng pinadasna a pinetisionan kadakuada. Damagmi ditoy ket nabaknang kanon. Nalawa kanon ti dagana, adda tallo a paggasolinaanna ken maysa nga apartment. Tallo kano pay ti pagawatanna iti pension.

Pimmusayen ni inang gapu iti sakitna iti bara ken puso. Idi laeng a naamirisko a napateg kaniak ti inak. Isu nga agingga ita, kunkunak iti bagik a di pay natay ni inang. Inil-iliwko met idi nga agawid ni Uncle Juan ngem timmawag laeng; makipagladingit kano. Kasdiay laeng? nakunak iti bagik.

Kinagurak ni angkel. Dina man laeng pinampanunot ti iliw dagiti kakabsatna. Uray koma laeng ti panangannongna iti naipakadawyan nga idadawat iti pammakawan iti pimmusay, no adda man bilang nagbasolanna. Kasla ketdin awan aniamanna kenkuana ti amin.

Idi agbasbasa pay, uray kasano ti rigat ti biagmi, tinultulongan met ni inang. Sa ket iti ipapatay ti inak, uray anniniwan la koma ni angkel, saan a dimteng. Saanak met nga agisidsidir ngem kasanon ti kunkunada a maudi a respeto?

Ngem no mapanunotko a di unay naurnos ti pamilia da inang, diak mapengdan ti agsennaay iti nauneg. Kurang da lolo ken lola amin dagitoy. Ket no malagipko ti pamiliak, kasla mapespespes ti barukongko...


ITA, nasuroken a makatawen sipud ipupusay ni inang. Nakaawatak iti damag manipud idiay Ilokos. Ni Anti Maring, natay kanon. Baket met ketdin iti nasurok a walopulo a tawenna. Ken nabayag a nagsaksakit: bara ken katarata. Saandan nga inopera ti matana ta baketen.

Naladingitanak. Ni Anti Maring ti kasayaatan kadakuada nga agkakabsat. Inkeddengmi ken Manang Orang a kabsatko ti agawid idiay Bacarra. Daytoyen ti maikadua a panagawidko idiay. Immuna idi innem wenno pito ngata ti tawenko; idi masaksakiten daydi lola.

Alas sais a agluas ti Fariñas Trans a naglugananmi. Ordinary laeng. Nadagaang. Ngem isu laeng kano ti agdiretso idiay Bacarra.

Umadalemen ti rabii. Naimas ti turog ni manang ngem diak makaturog. Agallaalla ti panunotko. Kasla makitkitak ni inang iti tawa ti bus. Ken adda gagar a mariknak a makadanon iti papananmi nupay naliday ti danonenmi idiay. Gagar nga agsubli iti lugar ti puonmi.

Idi ubingak pay, idi damok ti agawid, nariknak ti bara ti panangpasangbay dagiti kakabagianmi kadakami. Lalo ken ni Lolo Insiong nga ama da inang. Napatak pay laeng iti lagipko dagiti buya ti lugarmi. Ti kanayon a pagdigosak  idi nga aripit iti daya ti balay da lolo. Nalamiis ti danumna, nasin-aw, nadalus. Adda pay sua, indian mango ken lungboy a pagaayatko a pagkalkallatingan. Ken ti kataltalonan a nagay-ayamak idi.

Nagsennaayak. Apay a narimrimbaw ti segga iti kaunggak?

Diak napupuotan a nakadanonkami gayamen. Agalas kuatron iti parbangon. Sinabatnakami ni Insan Mameng nga anak ni Anti Maring iti waiting shade iti kalsada nga agpadaya. Nagiinnarakupkami; nagkikinnomusta.

Limmugankami iti traysikel. Nababa ti traysikel, basbassit nga amang ngem dagiti traysikel iti Marikina. Nagsisinneksekkami iti uneg. Adun ti nagbaliwan ti lugar. Desdes pay laeng daytoy daldalanenmi idi. Kapitakan a dalan a nangiwa iti nalangto a kataltalonan. Ita, sementadon.

Nariknak a sinarabonak ti ayamuom nga aggapu iti kataltalonan. Ayamuom ti kagapgapas a pagay. Ayamuom ti garami. Impennekko ti immanges. Pinunnok ti barukongko sa in-inut a rinuk-atak. Makapnek? Makabang-ar? Diak mailawlawag ti riknak.

Nalamiis ti pul-oy a nagamporan iti angep a mayap-apros kadagiti pingpingko. Kasla paspasungadennakami ti ulimek ti aglawlaw. Naulimekkami met iti traysikel.

“Naimbag man, insan, ta nakaumaykayo,” pinangburak ni Insan Mameng ti ulimek.

“Wen, insan, ta kayatmi met a makadua pay ni Anti Maring uray iti maudin a gundaway,” insungbat ni manang.

“Agyamankami, a, ti adu, insan. Da Anti Juanang ken Anti Apiang, diyo la nadamag no kaano met ti yuumayda?”

“Sumarsarunodanto kano, insan,” siak ti simmungbat.

“Sapay koma a ta makaumayda met la’ng,” kinuna ni Insan Mameng.

“Ni Uncle Juan, insan, makaawid met la’ng?” dinamagko.

“Sapay koma, a, ta makaawid met la’ng. Imbagana  nga ag-direct flight— Hawaii to Laoag. Intayto kano sabten  idiay airport.”

“A, kasdiay?” kinunak.

Sapay koma ta agawid nga agpayso. Ni Anti Maring ti inaunaanda ken isu ti nangpadakkel ken ni Uncle Juan ta nabayag a nagsaksakit daydi lola. Dimmakkel ni angkel iti siket ni Anti Maring.

Saan a nagbayag, nakadanonkamin iti balay da insan. Nalawag ti arubayanda. Adda atong iti sango ti balay. Adda sumagmamano nga agaayam iti baraha ken chess iti nalinongan ti tolda. Addada pay agibumbunong iti kape. Agtutungtong ti dadduma. Addada met bakante a lamisaan. Gapu ngata ta parbangonen.

Nagdaydayawkami kadagiti nadatnganmi. Nadlawko ti panangmingmingmingda kadakami. Laslasinendakami siguro. Nalabit, no adda man makalasin kadakami, manmano laeng. Awan met ti malasinko kadagitoy, babbaket man wenno dagiti ubbing.

Simrekkami iti balay. Sumagmamano laeng ti adda iti uneg. Indissomi ti kargami ket timman-awkami iti lungon ni Anti Maring. Kasla saan a nagbalbaliw ti langana sipud daydi naudi a pannakakitak kenkuana. Masansan nga agpa-Manila idi napigsa pay. Kasla matmaturog laeng. ’Tay nakun-uneg a turog.

Nagtugawkami iti kawayan a tugawda iti salas. Nadlawko nga addada karuprupa ni inang kadagiti nadatnganmi iti uneg. Wenno mariroak laeng ngata iti panagkitak ta kakudkudil ni inang dagitoy a babbaket ken kapadpadana a nangisit ti bibigda gapu iti panagtabako.

Ngem awan ti malasinko kadakuada. Nagiinnammokami. Taga-Isabelada kano. Kakabagianmi met laeng kano ida. Kakasinsin ken uuliteg. Idi rabiida kano a simmangpet. Nagluasda iti aldaw ta awan bus nga agbiahe iti rabii a magna a mismo iti lugarda a Delfin Albano wenno iti dati a Magsaysay.

Idiay Isabela ti ’yan ti kaaduan a kakabagianmi ta sakbay kano ti panawen ti Hapon, nagdappat daydi lolomi iti tumeng idiay. Nalawa kano ti dagami idiay. Ngem diak pay nakapan uray naminsan laeng idiay ta dinakami met impasiar daydi inang.

Adda maysa a baket a simrek iti salas a ‘yanmi. Kasla manen kalanglanga daydi inang. Nangisit met daytoy. Nangisit ti bibigna. Nalabit, mannabako  met ngata. Kuna ni Mameng nga ikitmi. Diak ammo no kapin-ano ni inang.  Amangan no kasinsin, kapidua wenno kapitlomi.

“Naimbag man, Josefa, balasangko, ta nakaawidka. Nabayagdakan a sinapsapul!” kinunana kaniak.

Naklaatak iti imbagana. Saan a siak ni Josefa ken awan ti am-ammok a Josefa. Loleng ti naganko.

“Ha? A, e, saan, anti, a Josefa ti naganko. Loleng...” insungbatko. Immisemak.

Nadlawko a nailabeg ni anti. Nagulimekda iti salas. Lalo kadagiti babbaket a taga-Isabela. Kitkitaendakami. Kasla ur-urayenda no ania ti aramidek. Nariknak a kasla adda banag a saanko nga ammo. Nariribukannak.

“W-wen gayam, L-loleng. Naimbag man ta nakaawidkayo?” inalabarna ti imbagana. Ngem mariknak a dinak am-ammo. Inyaw-awanna laeng ti inyawagna kaniak a Josefa. Kasla ibabawina ti imbagana. Damagek koma no asino ni Josefa ngem inkeddengko a no maaddaanak iti gundaway, kasaritak daytoy a duduakami.

Aglawagen. Awan pay turogko. Ngem magagaranak a makakita iti aglawlaw. Napanak iti amianan ti bunggalo a balay da insan. Adda pay laeng daydi pinuon ti Indian mango ngem umakayen. Babassiten ti bulong daytoy ken aggangon ti murdong dagiti sangana. Saanen a maarakup ti dua a tao ti puonna.

Ditoy ti disso daydi kalapaw daydi lolo. Adda pay daydi bito ngem tippitipping laengen a lusob nga agrungrungarong iti naruot a daga ti pakailasinan. Nagaburanen ngem saan a naitabon a nasayaat. Awanen dagiti sua a gusgustok idi a pagkalay-atan. Naimas dagidi a sua ta nalabbasit ken nasam-it ti lasagna. Naimas nga isawsaw iti suka. Awan metten daydi aripit a nalames ken  nalabon ti danumna iti dayaen ti balay. Ditoyak nga agdigdigos idi kakaisuna a panagbakasionko. Gusgustok ti nalamiis ti danumna. Malagipko la ket ngarud manen daydi lolo. No kasta a pangngaldaw idi, agkalap iti aripit; isalogna ti asadna, ibarikesna ti alatna. Kasta unay a ragsakko a makakita iti dalag ken paltat a makammelna. Adda pay ar-aro. Tudokenna idi iti kawayan ti makalapanna sa itunona. Pettakanna iti kamatis, isawsawmi iti suka wenno patis. Naimas a pangngaldaw. Kasla maang-angotko man ita dagiti lames nga ituntuno daydi lolo. Ngem ita, awanen ti danum daytoy nga aripit. Narabawen, nagaburanen ken napnapno payen iti nagango a bulbulong ti mangga, garlubo, ipil-ipil ken dadduma pay.

Kataltalonan iti daya ti aripit. Isurotnak daydi lolo iti talon no kasta a panagagapas idi. Mangitugot iti lupot ket agaramid iti linongko iti tengnga ti taltalon. Buybuyaek ida. Tumulongak met nga agbunag iti magapas a pagay tapno maibaut. Ngem katkatawaannak daydi lolo ta ad-adu ti maibbatak. Ibagana idi nga innak laengen agay-ayam  iti linongko tapno diak magatelan.

Nadungngo kaniak daydi lolo. Ti la maisagsagutna kaniak sa pupogennak iti agek a paggargarikgikak.

Diak pulos malipatan  daydi naminsan a pagawidko ditoy. Diak man ammo ken ni inang ta kaykayatna a nagyanan iti nakabangbangsit a kaeskuateran.

Sinursorko ti nalawa bassit a solar. Kasla maysa a bassit a bakir itan. Nakitak ti baket a nangawag itay kaniak iti Josefa. Adda kaduana ket nalabit, kayatda met ti lumang-ab iti nalamiis nga angin ti agsapa. Naammuak itay ken ni Insan Mameng a Piling ti naganna. Serioso ti langa daytoy a baket. Nalanlanay nga aggunggunay ngem daydi inang nupay kaing-ingasna.

Inasitgak. “Mabalin ti mangesturbo kadakayo, anti?” inturturedko nga imbaga. Nagpadispensarak met iti kasarsaritana. Napanunotko ngamin nga amangan no awanton ti kastoy a gundaway.

Kinitanak ket kasla agkedked ti langana.

”Apay, aya?” kinunana.

“No mabalin koma, anti, inta bassit idiay. ” Intudok ti puon ti garlubo iti amianan ti balay iti ngarab ti solar. Adda pagtutugawan a kawayan idiay. Kayatko a makatungtong a duduakami laeng.

Nagpakada ti kaduana.

Addakamin iti sirok ti garlubo ken mangrugin a sumingising ti init. Mangrugin a maakas ti angep a naikumot itay iti kataltalonan. Lumabbasit dagiti ulep iti daya iti ngatuen dagiti babassit a bantay ngem napintas unay dayta a buya. Addadan sumagmamano a billit nga agkakanta iti aglawlaw. Ket kasla gusgusto dagiti bulong ti garlubo ti salemsem ti bigbigat a mangipalpalais kadagitoy.

Nariknak ti raya ti sumingsingising nga init iti kudilko. Makapasalibukag iti rikna ti nalamiis nga angin nga aggapu iti kataltalonan. Kasla naikkat amin a bannog ken puyatko a nagbiahe.

“Apay, baik?” inamadna uray mariknak nga ammonan ti gagarak. Baik ti awagna kaniak ta isu ti kadawyan nga awag dagiti immuna a babbaket kadagiti ub-ubbing iti pamiliami.

“’Diay naibagayo itay... ni Josefa. Asino isuna, anti?” kinitak dagiti matana. Pinerrengko.

Saan a makaperreng ni anti. Nagsennaay sa kimmita iti adayo, iti kataltalonan. Immanges iti nauneg a kasla agkedked a sumungbat.

“Naigalis ti dilak, baik. Karkarupam ngamin ni Josefa. Mailiwkami ngamin kenkuana. Ket itay makitaka, ti ammok isuna...” kinunana idi agangay.

Nagyamanak iti nalimed ta dina imbaga a dina am-ammo ni Josefa. Agpayso ngarud nga adda am-ammoda nga agnagan iti Josefa.

“Asino ngarud isuna, anti?”

“Yantangay, ‘nakkong, awan metten daydi nanangmo ken dagiti tao a karaman iti daytoy, mabalinko siguro a sungbatan dayta saludsodmo. Ngem dawatek koma ti naan-anay a pannakaawatmo.”

Nagtambor ti barukongko. Iti unos ti panagbiagko, ita laeng a makariknaak iti kastoy.

“Wen, anti..” insungbatko uray matikawak kadagiti ibagbagana.

“Saan koma a siak ti paggapuan daytoy... Pakawanendak koma dagiti dadakkelmo ken ti ulitegmo. Ngem nalabit, panawenen a maammuanyo ti kinapudno ket sapay koma ta makatulong daytoy kadakayo.”

Awan simngaw a timekko. Sumsumgaak iti ibagana.

“Kabsatyo ni Josefa… Anak ni inangyo iti sabali a lalaki. In-inauna ngem dakayo ken Orang.”

Kasla nasipatak. Naplengak. Adda gayam kabsatmi a sabali. Saan a nadakdakamat daydi inang kadakami. Ket diak maawatan no apay nga inlimedna. Mabain? Apay koma? Kaeskuateran ti ’yanmi. Ad-adu pay ti managbasol sadiay.

“’Adino ngarud ti ’yan ni Josefa? Apay nga inlimedda kadakami? Apay a dimi nakitkita?” nagkakamakam dagiti saludsodko.

“Dagiti iikit ken uulitegmo ti rumbeng a mangsungbat kenka.”

“Matikawak, anti. Diak maawatan,” kinunak.

“Maawatamto ti amin, balasangko,” kinuna ket iniggamanna ti takiagko. Piniselna. ”Awan ti makaammo ti ’yan ni manangmo. Idi masikog daydi nanangmo, immay idiay Isabela. Idiay ti nagpasngayanna. Idiay met a nagubing ni Josefa. Idi bumalasitang, inyawid ni inangmo ditoy. Imbatina kadaydi lolayo sa nagpa-Manila daydi inangyo. Isu a saanyo a nakitkita ni manangyo.”

“Apay ngarud awan ti makaammo ti ’yanna ita?”

“Nagsakit ti nakemna. Nagtalaw. Sinapsapul daydi lolam. Immay pay idiay Isabela ta pagarupenna nga adda idiay. Ngem awan. Imbagami a padasenna ti mangipan iti lupot ni Josefa iti ridaw sa ayabanna. Agpayso, nagawid kan kalpasan ti sumagmamano a malem a panangaw-awag daydi lolayo. Ngem naudi daydin a panagawidna. Nagtalaw met la’ng. Ket inggana ita, awan ti makaammo no antoy ti ayanna.”

“Ania ti nagsakitan ti nakemna?”

Saan a simmungbat. Nagsennaay. Dina ngata ammo no sungbatanna ti saludsodko wenno saan.

“Asino ngarud ti amana?” binaliwak ti saludsodko. Pilpilitek a patibkeren ti kasla marban a barukongko.

Kinitanak ti nauneg. Kasla sumarut. Kas rukrukodenna ti kinataok, ti pannakaawatko.

“Diak maibaga kenka no asino... ngem ti makunak, maysa a kabagiantayo...”

“Kabagian!” kasla napiangpiang ti lapayagko.

“Kas ‘tay kunak, baik, addada tao a masapul a mangibaga kenka, saan a siak. Ladingitek ta diak inggagara nga inruar ti indudulinda a palimed. Diak met ngarud kayat ti agulbod kenka ita. Ken kas ’tay kunak, panawen siguro metten a maamuanyo ti kinapudno. Padasemto ti agdamag kada antim idiay Manila wenno ni ulitegmo a Juan.”

Napumpunnon ti barukongko. Kasla kayatkon nga iriakan ni anti. Ngem padak nga addan edadna. Ammok, kas kaniak a dina kayat ti maikkisan.

Saankon a pinilit. Sabagay, mariknak ti asina kadakami ken Manang Orang.

Aglullulokak iti naammuak. Diak maawatan ti riknak. Nadegdegan ti gurak iti inak. Abus ta innaed ken pinadakkelnakami iti lubong dagiti tattao nga agduduma ti ugalina, nagilimed pay kadakami. Simmayyet pay iti kabagianmi. Mapanunotko la ket ngarud ita a bagay ni inang ti kaeskuateran a nagnaedanna. Maibagay unay iti ugalina!

Diak ammo no guraek ni Josefa. Apay a nagtalaw?  Di ket koma isu ti nangiparupa ken ni inang iti dakes nga inaramidda iti amana. Dida laengen naariek! Ti ama ketdin ni Josefa ta dina man la pinengdan idi agtalaw wenno sinapulna koma.

Kayatko ti agdamag kadagiti kakabagiak iti Bacarra. Ngem agkikinnalubda la ketdi. Nabaelanda ti nagilimed iti nasurok nga uppat a pulo a tawen, dida ketdin maaramid ita?


NAGAWIDKAMI met laeng ken Manang Orang iti kamalman ti tabon ni  Anti Maring. Dimin inuray ti ibubulanna. Kayatko idi ti agbayag tapno makaaliwaksayak ngem iti naammuak ken ni Anti Piling, kasla mabutbuttuonan ti barukongko.

Kas idi nagpaprobinsiakami, naglugankami met laeng iti bus. Dikamin nakigiddan kada Anti Juanang ken Anti Apiang uray adda bukodda a lugan. Diminto met ida makatungtong ida iti nasayaat gapu iti ugalida.

Dinamagkon kadakuada ti maipapan ken ni Josefa. Bumdengak idi nga agdamag kada Anti Apiang ken Anti Juanang ta respetuek ni Anti Maring. Ngem diak a makaidna. Sa ket awan naammuak uray sangkapirgis koma laeng ti induldulinda a palimed. Binugtakdak ketdi. Awan kano iti ammoda. Lipatenmi kano laengen ta awanen ti maaramidanmi. Nalpas kanon. Napalabasen. Masapul kano a maitabonen dayta a lagip.

Ngem ania a lagip? Nasakit. Kas man la awan ti bibiangda kadakami. Ania ket dagitoyen a kakabagian.

Imbagak amin ken ni Manang Orang ti nagsaritaanmi ken Anti Piling. Ket  kayatna a sapulen ni Josefa. Uray siak, kayatko. Kayatmi met a makita. Babbaketkamin. Sakbay man laeng a pumusaykami, makalangen wenno makitami koma met ti kabsatmi. Ken kayatmi a maammuan kenkuana no asino ti amana, a nasinged a kabagianmi.

Ni laeng Uncle Juan ti namnamak. Ngem pimmudno daydi pattapattak. Saan a nagawid ni Uncle Juan. Kas idi pimmusay daydi inang, timmawag laeng. Diak ammo no namin-ano a timmawag bayat ti massayag ni anti.

Iti naminsan nga itatawagna, pinadasko a dinamag ni Josefa ngem nagulimek laeng.

”Lipatenyon,” kinunana idi pilitek.

Saan a mabalin. Maseknankami!

Ngem uray kasano a pakpakaasik, natangken ni angkel. Ta ania pay ngarud ti namnamaek ket naituredna ti di nagaw-awid iti ipupusay dagiti kakabsatna? Uray idi pimmusay dagiti dadakkelna, ni lola sa idi ni lolo, naitured ti di nagawid.

Ngem saanak nga umannugot. Patiek nga adu ti ammo ni angkel maipapan iti kabsatmi.
Makatektek ti biahe ken makautoy. Napalalo a bannogko aglalo ket nagmakalawaskami a nagpuyat sa pay laeng pinagnami ti nasurok a lima a kilometro iti pumpon ni anti. Sinarunomi ngamin ti karro agingga iti sementerio nga adda iti ili. Napia pay ni anti, nakunak iti nakemko. Saanen nga agrigat. Sayang laeng ta mabalin nga isu koma ti makaibaga ti kinapudno. Ngem nalabit maysa met siguro a rason ti ipupusay ni anti tapno maammuanmi ti maysa palimed.

Parbangonen idi makaawidkami iti Marikina. Nagmalemak a naturog gapu iti nalaus a bannog ken puyatko. Mumalemen idi makariingak. Agsipngeten. Napanak gimmatang iti load ti selponko ket inawagak ni angkel. Answering machine ti simmungbat.

“Angkel, ni Loleng daytoy. Kayatka koma a makasarita. No adda koma orasyo, tawagandak koma.”

Ngem awan ti naurayko a tawag. Tinawagak manen iti kabigatanna. Kas idi rabii, answering machine ti simmungbat. Nangibatiak manen ti mensahe. Awan latta ti naurayko a tawag ket timmawagak manen iti rabii.

Nagkiriring ti telepono. Nabayag bassit. Adda simmungbat. Babai; balasitang siguro. Dinamagna ti masapulko. Ininglesnak. Imbagak ti nagan ni angkel ta daydiay laeng ti makarawak. Imbagana nga agurayak biit. Nangngegko a pinukkawanna ni angkel, inawaganna iti daddy. Adda gayam anakna a balasang, nakunak.

“Hello…?”  Ni angkel!

“Hello, angkel.. ni Loleng daytoy. Timmawagak idi rabii ken itay bigat ngem awankayo met.”

“Wen, ammok,” insungbatna. Natamnay ti bosesna a napasarunuan iti sennaay.

“Kua ngamin, angkel…”

“Ammok, Loleng. Nangngegko ti imbatim a mensahe,” pinutedna ti panagsaritak. “Pinampanunotko daytan uray idi pay. Diak koman kayat a lagipen. Itabontayo koma laengen. Ngem diak makaidna manipud iti daydi naudi a panagsaritata iti telepono. Pinampanunotko no masapul pay nga maammuanyo wenno saan...”

Naginayad ti boses ni angkel... Kasla nasulnoten ti angesko iti gagarko. Kamaudiananna!

“Napanunotko a siguro panawenen a maamuanyo ti amin...”

“Agyamanak, angkel...” kinunak. Nabang-aranak, kasla naiburuang ti amin a dagensen ti barukongko.

“Ammok ti rikriknaem, Loleng. Maawatanka. No ammom la koma, kailiwko met ni Josefa... Ammom no apay?”

Diak nagtimek.

“Kabsatko met isuna...” kinuna ni angkel. ”Kabsatko met ni Josefa. Kabsatta.”
 
Kasla napang-orak iti nangngegko. Kasla aglusdoyak. Agsasarunon ti nauuneg a panagangesko. Aglulokak manen.

“Saan a nagayatan ni inangyo... Diyo koman babalawen. Nalpasen. Awanen ti maaramidantayo. Adda dagiti banag a saantayon a mabalin a baliwan. Masapul nga awatentayo ti kinapudno...”

Isu met laeng a kasdiay idi ni inang. Ni inangko!

”Nasakit. Wen, nasakit. Inlunodko ti amak, Loleng, dimo lang ammo. Ta saan laeng a ni inangmo... uray da antim nga Apiang ken antim a Juanang…”

Bimtaken ti anug-ogko iti pannakangngegko iti naparpar a boses ni angkel. Daydiayen ti naudi a naawatak a sinaona. Nadagsen unay ti barukongko. Adda panaas a kayatna ti rumkuas. Impapasko ti naganug-og. Nagsasainnek. Para ken ni inang a ginurgurak. Ni inang a nanggurgura iti lubong. Para ken ni Josefa a kabsatko...  ken ikitko.

Intugawko lattan iti datar. Ket kasla makitkitak ita ni inang, agpaypayubyob iti tabako, agtantanabutob, nakamulengleng iti adayo, kasla agpaspasungad. Ni Josefa la ketdi ti sapsapulen dagiti matana. Mailiw ngata iti arakupna, iti ayat ti anakna. Kayatna ngata met a maagkan, makalangen, maiparikna ti ayatna ken ni Josefa.

Ay, ginurgurak ni inang gapu iti ugalina, ginurgurak ni Uncle Juan ta uray naminsan dinakam nalaglagip. Ginurgurak ti ugali dagiti kakabsat ni inang. No ammok la koma idi...


ADUN ti nagbaliwan ti sementerio. Sipud naitabon daydi inang, diak pay sinarungkaran. Ita, kayatko a makita. Kayatko ti dumawat iti pammakawan. Ken dumawatak iti pammalubosna ta sapulek ni manang para kenkuana, para kadakami nga agkakabsat.

Nangitugotak iti tallo kaubon a sabong ti sampagita ta gusgusto ni inang daytoy. Iparabawko iti tanemna. Adda pay maysa a pinadis a yabaykonto iti sabong. Napianto laeng a pagliwliwaan ni inang. Adda met kandela a sindiakto iti sango ti panteonna.

Diakon malagip no ’yan ti tanem ni inang. Ammok no sadino a banda ngem diak malagip ti eksakto a lugar ti tanem. Adu ngaminen ti panteon nga agsusukot. Adda pay maysa a bangabanga iti abay ti kasla naluktan a panteon. Nawara daytoy a sementerio.

Wen, gayam, adda ti tanem ni inang iti abay ti maysa kasla mausoleo. Alisto a nasarakak ti mausoleo. Nagdardarasak a napan iti tanem ni inang.

Ngem napasarimadengak ta adda babai iti tanem ni inang. Nakadalungdong. Nakasaya. Saanko a malasin ta nakalikud kaniak. Kasla napasnek nga agkarkarag. Wenno kasarsaritana ti tanem ni inang? Nasdaawak. Awan ammok a sabali a mabalin a mangsarungkar kenni inang. Saan met ngarud a ni manang Orang daytoy.

Nagtibbayoak. Saan ngata a...

Nadlaw ti babai ti yaasidegko. Kimmita kaniak. Nagtama dagiti matami. Immuna a nagbaw-ing. Sa nagdardarasen nga immadayo.

Kasla siak ti babai!

Kamakamek koma ngem sakbay a maallangonko ti riknak, nakaadayon. Iti pardas ti pannagnana, diak la ketdin makamakam. Ken iti kaadu dagiti natatayag a panteon, alisto la nga isalliputannak.

Kinitak ti tanem ni inang. Adda nakaparabaw a tallo kaubon a sabong ti sampagita. Adda met maysa a pinadis a naidisso iti abay ti nasindian a kandila iti sango ti tanem.

Sinirpatko ti nagturongan ti babai. Nagpukawen daytoy.


(Naipablaak iti BANNAWAG, Hunio 18, 2007)

Comments

Add New Search RSS

Write comment
Name:
Title:

Powered by JoomlaCommentCopyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved.Homepage: http://cavo.co.nr/