| |
MANSO Sarita ni Fernando B. Sanchez Maika-6 a Gunggona Salip iti Sarita 2007 T. Gabriel Tugade Literary Awards LIMTAW dagiti urat iti sumilsileng ken agkalkaling-etan a muging ken pispis ni Lolo Masong idi pagdissuenna ti kullayot nga adda sumagmamano a tinukel ti kawar a landok iti ungtona iti bukot ti nawalat, agmakatawen la ngata a kastanio. Naipakuros iti duri ti ayup ti kullayot. Sinaruno ti kanabtuog, ti panagangek ken panagwang-it ti kabalio a nangipakita ti sakit wenno ut-ot a nariknana. Napakietak. Kasla iti bukotko ngamin ti nagdissuan ti murdong ti kullayot. No namin-ano a naulit ti layat ken kanabtuog. Ti dayamudom ni Lolo Masong. Ti angek ken wang-it ti nakaparnged a kabalio iti sirok ti narukbos, agsabsabong a salamagi iti likudan ti bunggalo a balay da lolo, iti asideg ti bangsal a naatepan iti pan-aw. Nakapako ngata itay ta adda pay laeng ti kalesa iti asideg ken naidaluson iti asideg dagiti naikkaten a bisti ti kabalio. Nasangpetak ni Lolo Masong a mangdusdusa iti kabalio. Aggapuak iti pagadalan a sumsumrekak iti maikanem a grado. Napatak ti rigat ti madusdusa nga ayup. Nabiit a nagkatapokan ti aglawlaw ti puon ti salamagi a pagpagungganan dagiti paabante-paatras a baddek ti kabalio. Agtutukelen dagiti ling-et iti rupa, tengnged ken takiag ni Lolo Masong a maisarang iti alinaga ti alas singko nga init. “Matayka iti kullayot no dika agnakem!” inrasaw ni Lolo Masong ngem awan met gayebgeb a makitak kadagiti matana. “Ali, patayemon ‘ta ayup tapno mapnekka a laklakayan!” inyagyag ni Lola Ingga nga agtataep iti bagas nga isaangna. Agarup aggubal dagiti napuskol a kidayna iti napalalo a luksawna. “Apay ti kunam gapu ta ayup, dina marikna ti sakit? Sika man me’ ti agsaad iti kasasaadna? ‘Mangan no damo pay la a bakunot, kasta unayen ti ugam a laklakayan. Pua!” “Kalkala pay nga agkabkabbalayta, baket, ngem dika pay la nasanay ti ar-aramidek,” inwang-it ni Lolo Masong ti kalbo nga ulona. Pinagsasarunona manen nga inablatan ti ayup. Nagkugtakugtar ti kabalio idi agangay ket napadamgisan ti kanigid a takiag ni Lolo Masong a nakaiparusisianna. Ad-adda la ket ngarud a gimmarut ti rurod ni Lolo Masong. Agngarngariet ken agtabtabbaaw daytoy a nangisirut iti galut ti ayup iti kasla gurong a sanga ti salamagi iti ngato ti ulona tapno mapatangad daytoy. Tapno ngata saanen a makakugtar ti kabalio? Nagsasaruno manen dagiti agkanabtuog a bakunot nga aglemma iti duri ken bakrang ti kabalio. Ammokon no apay nga insirut ni Lolo Masong ti galut. Saanen a makakugtar ti kabalio. Kasla nakaraked ti agsumbangir a patong ken luppona. Naasianak iti ayup. Iti panagriknak, saanen a naikalintegan ti panangdusa ni Lolo Masong iti daytoy. “Mapatayko a talaga daytoy nga ayup!” kasla tiptipden ni Lolo Masong ti irarasuk ti pungtotna a nangapros iti limmitem itan a paset ti takiagna a nagdissuan ti saka ti kabalio. “Kayatnak ke’ a disgrasiaenen!” “Gunggonam, a, a laklakayan!” nabaluknit dagiti bibig ni Lola Ingga iti panaglibbina. Imbaberna iti paraangan ti itta a pinidutna iti bigao ket sinaruno a tinuktok dagiti manok nga agkarkaraykay iti asidegna. “Sika la ke’ ti maymayaten, ‘ya? Sumubbot me’, a…” “Kontrabidaka a bakbaketan,” imbales ni Lolo Masong. “Ta ayup pay ketdin ti ik-ikkam!” “A, ta kayatmo nga ayonak ti kinaranggasmo iti ayup nga awan nakemna?” “Dalan mamme’ ti panangmansok ti panangdisiplinak kenkuana tapno agnakem ken masursuruan a mangawat iti nairanta nga akemna. Niat’ dakesna iti dayta? ‘La, bagam man… Diak pay nayanak, aramiddan daytoy. Ken manmano ti nalaing nga agmanso...” “Apay,” ket nagkuti amin a bagi ni Lola Ingga iti panangitar-apna iti bagas iti bigao, “’ta kad la’ng kullayot, ‘ya, ti dalan ti panangisuro ‘ti ayup?” “Diak ibagbaga a kasta. Ngem kullayot la’ng ken bakunot ti pangmanso iti ayup a dina ammo a tulnogen ti nalamuyot a panangidalan. Pariknaam tapno agnakem ken masursuruan.” “Kas iti inaramidmo iti buridekmo?” imbullad ni Lola Ingga. Pinatengngaanna nga iniggaman ti bigao, intar-apna sa inagawaanna a sinippaw dagiti pegpeg a naitayok iti pungto ti bigao. Impuruakna iti daga ket pinagaagawan dagiti agtallopulo a piek a nakamaymayat ti panagkukumpas dagiti sippit ken karaykayda nga agsapul kadagiti pegpeg a naibudi iti katapokan. ”Dimon ikalkalamat iti saritaan ti bayanggudaw nga anakmo, Ingga!” nakitak ti iyaapuy dagiti mata ni Lolo Masong, aganges-anges daytoy a nangkanuskos iti nakalinlinab a teltelna. “A, ta saan ketdin a pudno ti ibagbagak? Adda pay la koma ditoy ti buridekmo no saan a ti kinaranggasmo kenkuana nga irasonmo lattan a panangisurom. Pinagbalinmo nga ayup iti nalabes a panangmansom.” Naimayeng ni Lolo Masong. “Nagtangken ketdi ti ulona,” diak ammo no nagbarbar ti timekna ta ti panagtupa dagiti sangina ti nadlawko. “’Wan dumana itoy kastanio a dina kayat ti masursuruan ti punieta!” “Naranggaska ke’ unay,” imbur-it latta ni Lola Ingga, a nangiwang-it iti pamurawen ken pangatiddogen a buokna a nagsagmuy iti mugingna. “’Wan dumam iti berdugo a mangdusa iti awan gawayna nga ayup!” “Huston!” imbugtak ni Lolo Masong. “Sanguem la’ngen ti trabahom ta sanguek me’ ti trabahok.” Nagtanabutob ni Lola Ingga a simrek iti kosina. Minulenglengan ni Lolo Masong ti ayup a kasla mangkamkamakam iti angesna a nakatangad iti batog ti kasla takiag a sanga ti agsabsabong a salamagi. Naasianak manen iti kastanio a nadaripespesen iti dara nga agtaud kadagiti sugat iti bakrang daytoy. Agpayso ngata ti ibagbaga ni Lola Ingga a maipapan ken ni Angkel Manuel? Saankon a nadanon ditoy balay da lolo ken lola ni Angkel Manuel idi sumangpetak ditoy Barangay Nagpandayan, sumagmamanon a bulan ti napalabas. Nagyanak ngamin iti balay da lola a nanang ni tatang iti kabangibang nga ili. Ti laengen ladawanna iti grupoda a sangapamilia a naisab-it iti salas ti pakakitkitaak kenkuana. Isu kano ti buridek da nanang. Kuna ni Lola Ingga ken uray da tatang ken nanang a karuprupa unay ni Lolo Masong ni Angkel Manuel. Apagdap-awna kano iti kolehio idi saandan a nariingan iti maysa a bigat. Iti surat nga imbatina iti pandag ti punganna, imbagana ti saannan a pannakapnek iti mapaspasamak ti biagna. Kiniddawna pay iti suratna a saanda koman a sapulen. Agsublinto kano no magun-odnan ti biagna nga isu a mismo ti mangputar ken mangsapul. “’Ray saan nga agaw-awiden ti punieta!” inggurruod kano idi ni Lolo Masong idi. “Amangan no diak matantia no agpakita pay kaniak ket mapatayko pay!” Sinurotko iti kosina ni Lola Ingga. Itutuonen ni Lola Ingga ti kaldero iti rabaw ti gas stove iti maysa a suli ti kosina. Agtantanabutob pay laeng ken nasidunget ti rupana. “Apay a dusdusaen ni lolo ‘diay kabalio, ‘la?” “Diak man ammo i’ta nalaing a lolom!” di pay naakas ti rurod iti rupa ni Lola Ingga. Nanaltaak ti gas stove a linuktanna. “Agsiudot ketdin a maibaga kenkuana ti kinapudno. Langlanggosit a laklakayan. Di pay la ‘su ti akupen ti pangok!” “Nia ‘ya ti manso a sarsaritaenyo ken ni lolo, ‘la?” “Damagem ken lolom a mumamanso!” Impugtit ni Lola Ingga a nangpanaw iti gas stove. Adda pay la gurana ken ni lolo. Napanko indisso ti bagko iti kadaklan sa nagsubliak iti kosina. Natannawagak iti ruar ti nasileng nga ulo ni Lolo Masong a manguk-ukoden iti manguddakudday a kabalio nga agturong iti kuadra nga adda iti sirok ti pinuon ti mangga. Iti panagpusiposko, layonkon ti rimmuar iti kosina a nangsurot ken ni Lolo Masong. ”A-ania ti manso, ‘lo?” inkuldingko iti agkalkaling-etan pay laeng a takiag ni lolo. Iti laud, agpakpakadan ti nalabaga nga init. Inggalut nga immuna ni Lolo Masong ti kabalio iti nagkawweng a lansa iti adigi ti kamarin a nakaipidegan ti kuadra a naglaon iti dukdukayyang a rinuotmi ken lolo idiay pinagayanna a dandanin magapas idi kalman sanak sinango. “Manso ti awag iti panangsursuro iti kabalio, nuang wenno baka nga agdadamo a maipako iti kalesa wenno kariton, apok,” kinunana. Awanen ti yabayab ti pungtot iti rupana. “Kasapulan kad’ a makullayot ti mamanso kas ken kastanio, ’lo?” Idiay eskuela, maiparit ti agbaut. Corporal punishment, kano, kuna ni tatang idi kaniak. Saan kano a maipalubos iti asino man a maestro wenno maestra a mangdusa iti adalanna. Kuna ni nanang a masuspende wenno maikkat iti trabaho ti nangbaut wenno nangdusa iti eskuelana. “Maiparit sa met ti mangdusa iti ayup, ’lo,” kinunak. “Kasapulan a maablatan wenno madusa ti mamanso a kabalio, apok, tapno agnakem ken masursuruan.” “Nasakit met ti makullayot ’ti adda landok a kadena iti murdongna, ‘lo.” “Nasamay ti sakit ken ut-ot a mangsursuro iti ayup, apok,” adda nagkallating nga isem kadagiti mata ni Lolo Masong. “’Ray ti tao, no kua, sakit ken ut-ot me’ ti kasapulanna tapno aglupos ken agbalbaliw ti panirigan ken kinataona,” kinuna ni lolo. Imbaga pay ni Lolo Masong nga uray iti Nasantuan a Kasuratan, maipalubos ti panangdusa kadagiti makabasol. “Maawatannak, apok? Wenno adda pay damagem? Nagadu ket nga ammomon. Kasla laklakayanka pay nga agsasao. Dayta ti masursurom iti kababasa iti Bannawag...” kinuso ni lolo ti buokko. No siak ti kalaingan iti eskuelami! DITOY Barangay Nagpandayan, awan ti di makaam-ammo ken ni Lolo Masong. Dalmacio Miranda y Pacpaco ti husto a naganna, ngem ad-adda nga aw-awaganda iti Lakay Manso wenno Masong Mumamanso. Ammo kano ngamin dagiti tao ti laingna nga agmanso iti kabalio nga ipako iti kalesa nga ipasada. Idi uso pay laeng ti kalesa, a saan a motorsiklo wenno traysikel a kas ita, masansan kano nga ipamanso dagiti dadduma a kutsero dagiti agdadamo a kabalioda kenkuana. Limpion dagitoy ken mabalinen nga ipako iti kalesa inton isublina. Isu ti maysa kadagiti tallo a natda nga agkalkalesa ditoy Barangay Nagpandayan iti ili ti Sta. Maria. Kaykayat ngaminen dagiti tao ti traysikel a pagluganan. Ngem para ken ni Lolo Masong, nasaysayaat nga amang ti kalesa nga ipasada. Saanna kan’ ngaminen a pakabuongan-ti-ulo ti gatangenna a gasolina. Nagagetka la ketdi a mangruot, saan a maawanan ti kanen ti kabaliom. Ti panangiruot kadagiti tarakenna a kabalio ken nuang ti nangayatanna a makipagnaedak kadakuada ditoy Nagpandayan idi agpa-Roma da tatang ken nanang nga agtrabaho. Dua a kabalio ken maysa a nuang ngamin dagiti dingoda. Anak ti usado a kastanio a nabayagen nga ikarkarerana ti manmansuenna a kabalio. “’La, uray, apok, ta agingga la’ng inton alaendaka da ama ken inam idiay Roma ti kaaddam ditoy,” kinuna idi ni lolo, a sinigundaran ni Lola Ingga. Pitopulonan ngem mamindua pay laeng a mangruot iti inaldaw. Pito nga agkakabsat da nanang. Innem a babbai ken maysa a lalaki. Nakaadal amin dagiti babbai a pakaibilangan ni nanang a maysa a nars. Addan assawa ken natalgeden pagsapulan dagiti kakabsat ni nanang ditoy Filipinas ken iti ballasiw-taaw. Saan a nabaknang da lolo ken lola. Nakurang bassit a sangaektaria ti sidawsidawen ni Lolo Masong a talonen wenno bangkagen no saan nga agkarera. Ngem mayat ti inaramidda. Idi mapaadal da Lolo Masong ti inauna, a maysa a nars ken napagasatan nga agabrod, pinagadal daytoy ti maikadua; kasta met ti inaramid ti maikadua iti maikatlo, ti maikatlo iti maikapat, ti maikapat iti maikalima, sa ti maikalima iti maikanem, nga isu ni nanang. Ngem saan a nakalpas iti kursona ni Angkel Manuel gapu iti panagballog ken panaglayasna. Ad-adda kan’ nga immunget, nangruna kadagiti dingoda, ni Lolo Masong idi awanen ni Angkel Manuel iti poderda nga agassawa. Managisem kan’ idi adda pay laeng ti kakaisuna nga anakna a lalaki, mabaybayadan itan ti aganninaw nga isemna. KABIGATANNA, Sabado, imbagak ken ni Lolo Masong a sumurotak iti panangmansona iti kastanio. Okey laeng ken ni Lolo Masong ngem kasta unay ti panagkedked ni Lola Ingga. Madi ngata ti pannakaibuangna? “Dimo itugtugot ‘ta ubing!” Naggubal dagiti naraber a kiday ni lola iti panagmisuotna. Aglablaba iti asideg ti gripo kadagiti namurnganmi iti napalabas nga aldaw. “’Mangan no ania ti mapasamakna ke’ makabasoltay’ pay kadagiti nagannak kenkuana.” “’Nia komat’ mapasamakna ke’ addaak me’ a mangkita kenkuana?” inrason ni Lolo Masong a nangkirem kaniak. “Ti man la sumarsarin ‘ta utekmo a bakbaketan. Bay-am kad’ latta dayta ubing tapno mariknana me’ ti makipagmanso ken masursurona ti —” “Ti agbalin a kutsero a kas kenka?” imbullad ni Lola Ingga a pimmartak ti pananggelgelna iti kawes a sangsanguenna. “Nia ngay ti ganabenna dita ke’ mapanto me’ la’ng ’diay Roma?” “Saankan a kumontra, Ingga, ta aggagar ‘ta apom,” intallikuden ni Lolo Masong. “Siak ti makaammo kenkuana. Ammom, mapan man ‘diay Roma wenno agtalinaed ditoy, agbalinto me’ la a kutsero ti bangonenna a pamilia’ ton dumteng ti umiso a panawen. Mansuennanto me’ dagiti sagibona…” Adu ti atiwem a haiskul iti kinalaing, kuna ni ma’am, ngem diak maawatan ti imbaga ni lolo. Makaay-ayatak a simmurot ken ni Lolo Masong a nagturong iti kamarin dagiti ayup idi saanen nga agtimek ni Lola Ingga. A, addanto met laengen eksayting a kapadasak nga iteks wenno iyinternetko kada tatang ken nanang idiay Roma. Sabagay, awan ti pagkunaanda kaniak ditoy balay. Tulnogek amin a pangibaonanda kaniak. Nagbannikesak a nangmulengleng iti panangbisti ni Lolo Masong iti kastanio iti sirok iti narukbos a pinuon ti mangga. Adda iti kuadra iti likud ti kusina ti ina daytoy a mangmangan iti ruot. “Maskara dayta ikabkabilmo iti ulo ti kabalio, ‘lo?” “Perreng ti awag iti daytoy, apok.” “Apay nga ikkan ‘ti perreng, ’lo?” “Tapno agtaray la’ng segun iti pangiturongan ti kutsero kenkuana,” inyallawat ni Lolo Masong. Saan kan’ a nalimbong ti panagtaray ti kabalio iti kalsada no makitana ti agsumbangir a sikiganna. Gapu ta paset ti perreng ti gato a maipadingalngal iti ngiwat ti ayup iti rienda nga adda iti ima ti kutsero, awan a pulos ti bileg ti ayup nga agtukiad. Nagtalaytay dagiti matak kadagiti binatlag iti bukot ken bakrang ti kastanio idi ikabil ni Lolo Masong ti inawaganna iti kuliar, ti nagsinanpuso ti sukogna a kayo ken landok a naikapet iti puon ti tengnged a nakaisilpuan ti aw-awagan ni Lolo Masong iti batikula a maipanggal iti puon ti ipus ti kabalio. Insaruno ni lolo ti gargadera nga umarngi iti pako nga adda tallo a nagtimbukel a landok iti pantok ken agsinnumbangir a pasaplakna. Daytoy gayam ti pakaiyusokan ti rienda a lumasat iti nagtimbukel a landok ti kuliar ken gargadera sa aglayon iti gato iti babaen ti perreng. Ditoy met laeng a maiyusok ti landok a bara dagiti agassawa a barakang a naaramid manipud iti goma ti trak ken ti barikes a goma. Tinulongak a nangibaba ni Lolo Masong kadagiti tugaw ti kalesa nga usarenna a pangmanso iti kastanio. Imbabana pay ti rikep iti likud ti kalesa tapno nalaklakaak a tumpuak iti likud no aglokoloko ti kabalio iti kalsada. “Saankan a sumursurot ken ni lolom, apok, “ kinuna manen kaniak ni lola idi iruar ni lolo ti kalesa manipud iti nalawa a paraangan. “Abus ta delikado, inka la’ng agbambannog…” “Kayatko ti sumurot, ‘la,” impettengko. Nagganas ngata ti aglugan iti kalesa. Makasugat ti kusilap ni Lola Ingga nga imbakalna ken ni Lolo Masong. Ngem awanen ken ni Lola Ingga ti karga ti ulok. Agtartarayen daytoy nga agpa-abagatan—iti kalsada a mabalin a taluntonen ti manmansuen ni Lolo Masong a kabalio. Ita la a makaluganak iti kalesa a guyoden ti manso. Nupay iti laeng kabangibang nga ili ti balaymi, manmano a sumarungkarkami ditoy Nagpandayan idi di pay napan da nanang idiay Roma. Makumikom ngamin unay ni tatang iti trabahona iti post office. Gapu ta awan ti tugaw iti uneg ti kasko, immasngaadko ti kimpet iti akinsango a pilariti ti kalesa a mangtukal iti atepna a sim ken tabla. Ngem apagruarmi pay laeng iti kalsada nga agpaabagatan, bigla a nagsardeng sa nagparikadkad ti kastanio. “Whiiii!” Pinanabsiit ni Lolo Masong ti bukot ti kabalio. Ngem nagling-i laeng ti ayup, di pulos naggunay dagiti sakana. Nabulos ken natulnog met itay iruar ni lolo iti paraangan. “Whiii!” “Dina kayat ti magna, ‘lo,” kinunak a nagsakuntip. Maganatanak ngaminen. Kuna ni nanang a kaay-ayona kan’ idi ubing pay ti aglugan iti kastoy. Makapasalibukag rikna ti mangbuya kadagiti malabasam iti agsumbangir ti kalsada, kunana. “Aramiden man ngata’ ’toy ’nak ti sal-it a kabalio ti diak kayaten,” inngayemngem ni Lolo Masong a nangabog iti kabalio. Idi di latta agkir-in, pinagngarietan ni lolo nga imbulos ti nagsasaruno a bakunot iti bukot daytoy ngem kaskasdi a di aggunay ti ayup. Agtantanabutob a timmapuak ni Lolo Masong iti kalesa nga iggemna ti rienda ken kullayot. Dagiti saka ken patong ti kastanio ti inapritarna a binaut sa simmalpa. Bigla a naggunay ti kastanio. Ngem saan a paabante, paatras! Nagiikkis dagiti babbai nga aguuktap ken agtsitsismis a simmapsapaan iti igid ti kalsada. “Ooooo!” nagdalluyon dagiti urat iti agsinnumbangir a takiag ni Lolo Masong a nangguyod iti rienda. Immirteng dagiti urat dagiti saka ken gurongna a nangibaddek iti landok iti sango ti kasko. Saan a dimngeg ti ayup. Idi agsanud latta daytoy nga imkisan manen dagiti babbai iti igid ti kalsada, timmapuak ni Lolo Masong ket tinengngelna ti rienda ti kalesa iti baet ti panangngedngedna iti rienda nga imputipotna iti kanawan a takiagna. Naglagawak ta adda sumungad a 16-wheeler truck manipud iti abagatan. Napartak daytoy nga agturong iti ayanmi ken lolo. Saan pay laeng nga agkir-in ti kastanio nga ab-abogen ni lolo. “Whiiii!” inyabog manen ni Lolo Masong, pinasarunuanna iti singin nga ablat iti puon ti ipus. Addan iti batogmi ti trak. Bigla a nagbosina ket nakigtot sa ti kabalio ta indugosna lattan ti nagtaray. Imbag ketdi ta nakasagpat a dagus ni Lolo Masong iti kalesa ket nariendaanna ti ayup. Immirut ti kapetko iti pilarite iti sikigak. Nagkay-ot ti tianko. Mayaten ti panageskapi ti kastanio iti aspaltado a kalsada nga agpaili. Awanen ti makitak a rigat ni Lolo Masong a mangiturong iti ayup uray adda masabatmi a dyip wenno traysikel. “Napia ti traysikel wenno ti motor, ‘lo, ta saanen a masapul a mansuen,” kinunak idi makasabatkami iti traysikel. “Adda me’ manso ti makina ti lugan, apok,” inyallawat ni Lolo Masong. “Agpayso, ‘lo?” nasdaawak. “Break-in, kunadan sa itay?” Nakanuskosko laengen ti ulok uray di nagatel. Apay ngamin, aya, a diak nalagip a dagus? Daydi motor a ginatang ni tatang idi agtrabaho pay iti post office, na-break-in iti dandani makalawas. Saan kano a madadael a dagus ti makina no ma-break-in. PINAGINAYAD ni Lolo Masong ti taray ti kabalio idi mabatoganmi ti Paraiso Colleges a naipasdek iti nalawa a lote a naaladan iti semento iti daramuangan ti poblasion. Dua-kadsaaran dagiti pasdek ti kolehio a naiyurnos iti kalsada. Nakamaymayat ti panagtakder dagiti pinuon ti mangga, narra ken Indian acacia iti igid dagiti alad, iti sango ken likudan. “Nageskuela ni angkelmo a Manuel dita, apok,” impalabas laeng ni Lolo Masong ti panagkitana iti nabaked a ruangan ti kolehio a bambantayan ti nakauniporme a guardia. “Ngem saan a nakapagbayag.” “Apay, ‘lo?” “N-naibarkada, naglanggong,” nagsay-a ni Lolo Masong sa immawer dagiti matana iti adayo. Nabayag sa naagsao manen. “Dina natulad dagiti kakabsatna a babbai a nakalpas amin a nagadal. Lalaki pay me’ ngarud.” “Dina kayat ti agbasa, ‘lo?” “Disiplinaak ‘ti kunak bareng agnakem ke’ di maperdi ti gasgastuen ni inam iti panagadalna. Pasaray madissuak, ta ti kunak, kas iti ayup, aglimpionto me’ la’ng iti udina. Ngem dayta, nalabit, ti dina kinayat. Dina kayat ti masursuruan. Dina kayat a panunoten a ti ama, kas iti kutsero, pariknaanna ti kabalio a kayatna a paglimbongen.” “’Yanna kad’ itan ni Angkel Manuel, Lo?” “Awan ti makaammo, apok. Pito a tawen itan nga awan a pulos ti damag maipapan kenkuana.” Addakamin iti poblasion. Adu dagiti lugan. Saan nga aldaw ti tienda ngem adu ti tao nga agpagpagna kadagiti bangketa wenno abaga ti kalsada. Iti maysa a krosing, bigla a simmardeng ti kastanio a kasla nataranta iti agsasallupang a bosina dagiti lugan. “Whiiii!” inyabog ni Lolo Masong. Pinagsasarunona nga inablatan ti bakrang ti ayup. “Iti kawatiwat ti nataraymo, ditoy pay, ti nagsardengam! Subsubokennak a talaga, ‘nak-ti-sal-itka nga ayup!” Nagkakamakam dagiti kanakraad ti datar ti kasko a ginubuay ti nagsasaruno a kugtar ni kastanio. Agilunlunod ni Lolo Masong nga immulog iti kalesa. Sinirutna ti plastik a tali ti barbakesa a naipalikmut iti timid ti ayup ken naikamang iti gato. “Kitaek man ita ti laingmo nga ayup no makakugtarka pay.” Inalistuanna ti simmalpa iti kasko. “Ipaigidmo met ‘ta luganmo, Apo Lakay, no agpatakkika,” intan-aw ti agtutubo a naka-owner type jeep nga arig umabayen kadakami, “tapno awan mataktakmo.” Dinumogan ni Lolo Masong ti kutit ti kabalio ket immisem iti apagdillaw. Siniripko met. Itintinnag pay laeng ti ayup ti tartaraudi a rugitna iti kalsada. Tinipedko ti ellekko. ’Su met la a dina kayat ti aggunay. “Gumatangka la’ngen iti traysikel, lolo,” kinuna pay ti balasang a kadua ti naka-owner type jeep a naka-sunglasses. Nakitak ti ilalabaga ti rupa ni Lolo Masong. Nainsulton sa. Iti rurod ken siudotna, impempennekna nga inaplitan ti bakrang ti kabalio. Inwang-it ti ayup ti nangibuelo iti ikukugtarna ngem saan a nakangato dagiti sakana. Inulitna. Iti panagdisso ti kullayot, kasla impalsuoten ti taray ti kabalio. No saan a nakalisi a dagus ti kotse iti sanguanan, nadayanggos la ketdi ti kalesa. “’Wan duma ‘toy kabalio ken ni angkelmo,” intaliaw ni Lolo Masong kaniak. Makapabuteng met gayam ti aglugan iti kalesa a guyoden ti manso a kabalio. “’Wan pagnaan ti panangigia…” Pimmegges ti taray ti kastanio iti ilalabasmi iti batog ti plasa a nakatarataran dagiti traysikel ken dyipni nga agur-uray iti pasahero. Bumukbukno dagiti urat iti piskel ni Lolo Masong a mangigawgawid iti rienda a kasla kayat a ragunoten ti kabalio. “Kumpetka a nalaing, apok…” Adda gayam kabatuan a paset ti kalsada iti labes ti imbornal a kumamang iti batog ti simbaan Katoliko ket kasla pimlatok a karkariton ti kalesa a limmaksid iti putot ti aspaltado a kalsada. Nagkaradakad ti akinkanawan a dalig ket ad-addan a nageskapi ti kastanio. Saanen a maigawid ni Lolo Masong ti ayup. Ab-ablatan gayam ti goma a nasukto iti landok nga antas ti dalig ti bukot ti kabalio. Kumpesakon iti buteng. Ad-adda ngaminen nga inggugor ti kabalio ti tarayna nga agpaamianan. Makapaaliaw ti karadakad ti antas. Urayak la limmabbasit ta manipud iti amianan, masabatmi dagiti aglulumba a traysikel. Awan ti mayat nga agpabus-oy ken agpaudi kadakuada. Kasla kukuadan ti kalsada. Inawid ni Lolo Masong ti rienda iti kanawan. Saanko lattan a nalapdan iti napaikkis idi araduen ti pilid ti kalesa ti kongkreto a flower box sakbay a naiban-al daytoy iti uneg ti kanal nga awan ti danumna. Naitim-og ti pispisko iti pilarite ti kalesa. Ngem saan a naawan ti puotko. Sakbay met a makabangon ni Lolo Masong iti nakaisuyuanna a teppang iti ballasiw ti aripit, addan dagiti tao nga umarayat kadakami. Imbag kano ta awan ti napandagan kadakami. Nabayyuyang koma kano ti kabalio iti tubo ti landok a bara no di nagsat ti barikes a kimmamang iti gargadera. “Saanka me’ la a naan-ano, apok?” mariknak ti napalalo a danag ni Lolo Masong iti panangaprosna iti rupa ken ulok. Agdardara ti nagarumiadan a takiagna. “Saan me’ unay, ‘lo,” naaprosak ti nagdugol iti kanawan a pispisko a naitugtog iti pilariti. Kunak no mataykami itayen ken lolo. No saan a naguyod ni lolo ti rienda ti kabalio, no saan a puon ti akasia, kongkreto a pader ti simbaan koma ti nakaibalbagan ti kalesa! “’Bag la ketdin ta di naan-ano ti kaduana nga ubing,” inlingaling ti maysa kadagiti immarayat kadakami. “Agmanso gayam iti kabalio, intugotna pay ti apokona. Nagtureden!” “Lakay Manso kunam man!” inyellek ti maysa a botit a nakasakay pay laeng iti traysikelna. Nalagipko ti imbaga ni Lola Ingga itay. Saan ngata a nagparikna kenkuana ti napasamakmi ken lolo? Dagiti immarayat kadakami ti nangisagpat iti kalesa manipud iti kanal ken nangisubli iti naikkat a goma iti antas ti kayo a dalig ti kalesa. Inremedio ni lolo a pinagsilpo ti nagsat a barikes. Indagasnak ni Lolo Masong iti Chowking sakbay a nagawidkami iti Nagpandayan. Agpalamiiskami kano bassit tapno maiwagsakko ti pannakakigtotko. “Nakapsutakon nga agmanso, apok,” kinuna ni lolo idi makatugawkami. “Inton dumakkelka, ammom ngata ti agmanso?” “Agkompiuter ti ammok, ’lo,” kinunak. Kinatawaan laeng ni Lolo Masong ti imbagak. Inyunay-unay ni Lolo Masong ti panangilimedmi iti napasamak. Ngem saan a nakalibas iti simmibeg a mata ni Lola Ingga ti garumiad iti takiag ni Lolo Masong—a nangikulbo kenkuana iti pudno a napasamakmi. “Gistaymon dinisgrasia ‘ta apom, sika a laklakayan,” immarisaksak manen ti ngiwat ni Lola Ingga. Ad-adda man ngata koman ti tanuttotna no imbagak pay ti dugolko a nalingdan ti buokko. “No maammuan dagiti nagannakna ti napasamak, ‘nia la’ngen ti makunada?” Nalabit immatiddog pay koma ti panagsubang da lolo ken lola no saan a ti dimteng a sangaili a naglugan iti nikelado nga owner-type jeep. Nakauniporme daytoy iti soldado, napuner ken adda pangiruprupaak a dagus kenkuana. “Addaak, ‘tang, ‘nang,” inyisem ti sangaili, nagpundo dagiti matana kaniak. Isu ngata ni Angkel Manuel? Apagapaman a naikuleng da Lolo Masong ken Lola Ingga. Naipigket dagiti matada iti sangaili. “Ni Manuel nga agpayso, Masong! Ti anakko!” Naglulumba ti gayadan ti kain ni Lola Ingga a simmabat ken nangarakup iti sangsangpet. Agdung-awen ni lola! Idi kitaek ni Lolo Masong, awanen iti pagtaktakderanna itay. Simrek siguro iti silulukat a ridaw ti kosina a diak nadnadlaw. Saan pay ngata a nagmawmaw ti gurana ken ni Angkel Manuel— kalpasan ti pito a tawen? ”Anak ni Gloria,” kinuna ni lola apaman a nakapaginnibbetda ken lola ta di met laengen maisina ni angkel dagiti matana kaniak. “Sika gayamen ’tay kakaisuna nga anak ni manang!” Inasitgannak ni Angkel Manuel. Kaing-ingas a talaga ni Lolo Masong. “Marka Mirandaka me’ la nga awan kurangna,” ket kinusona ti buokko. MARIKNAK a likliklikan ni Lolo Masong a kasarita ni Angkel Manuel. Naulimek daytoy iti sanguanan ti lamisaan a nakaidayaan ti nabaknang a pangmalem idinto ta mayat ti panangestoria ni angkel kadagiti padasna idiay Mindanao. Idi mapan agpalpa ni Lolo Masong, sinurot ni Angkel Manuel iti balkon. Simrekak iti salas, iti asideg ti ruangan nga agtarus iti balkon, tapno mangngegko ti saritaanda. Agin-innaw ni lola. Iti kamarin iti sikigan ti balay, nakitak a mayaten ti panagkaan ti kastanio iti ruot nga inggabsuon itay ni Lolo Masong. “Ammok a di pinunas ti pito a tawen a kaawanko ditoy Nagpandayan ti gurayo kaniak, ’tang,” nangngegko a kinuna ni Angkel Manuel. “Naglayasak a diak nagpakada kadakayo ken nanang. Ngem kayatko nga ipudno ita a naglayasak, ta kayatko a saraken ti gasatko iti sabali a lugar, ken iti bukodko a panglakagan…” “Iti adayo ti nabangonam a pannakasursuro?” nariknak ti pait a rimkuas iti bibig ni Lolo Masong. “’Tang,” nabukel ti timek ni Angkel Manuel. ”Apay a mansuenyo ti kabalio tapno maipako iti kalesa no para lumba ti kaikarianna?” Agpayso ti kuna ni angkel. Ngem adda ngata kayatna nga ibaga a sabali ta nagkuretret ti muging ni lolo sa met la nabennat. “Pirmi me’ a rigat ti sinagabak iti panangtun-oyko iti kalkalikagumak a pagbalinan,” kinuna manen ni Angkel Manuel. ”Pinagragpinko ti trabaho ken adal isu nga opisialakon iti Army.” Nabayag a di simmungbat ni Lolo Masong. Idi kuan kinunana: “Aramidenyo, a, ti ammoyo...” Sa kimmita manen iti adayo. “Sakbay a pimmanawak ditoy Nagpandayan, huston ti pannakamansok… ke’ utangko a diak pulos mabayadan dayta kadakayo, ‘Tang,” kinuna manen ni Angkel Manuel. Saan a nagkir-in ni lolo ngem kasla limmawag ti rupana. Naulimekda ketdi nga agpadpada. Napaut. Nakitak ti iruruar ni Lola Ingga manipud iti kosina, nagtarus iti balkon. “Nia ‘ya ti pagsarsaritaanyo nga agama, aya?” nakaragragsak ti timek ni Lola Ingga. “Iramandakam me’ ken ni Noel, a.” Kinitanak. “Kasaritam me’, a,” kinuna ni Lolo Masong ket timmakder a nagturong iti ‘yan ti kabalio a mayat pay laeng ti panganna. “Kitaem ti laklakayan itoy ta...” intanabutob ni lola. Ammok a nangngeg ni lolo ngem saanna man ita a sinungbatan ni lola. Kinitak ni angkel. Kinidmatannak nga umis-isem. Sinurotko ni lolo. “’Nia ti panagkunam, apok, rimmukman? Mabalin ngatan nga ipako?” kinuna ni lolo. Nadlawna ngata ti yaasidegko. “Diak man ammo, ’lo,” kinunak. ”Ngem diak kayaten ti sumurot.” Nagkatawa ni Lolo Masong. Idi laeng a mangngegko a nagkatawa sipud simmangpetak ditoy Nagpandayan. “No awan pagnaan ti kullayot, padasemto man ngarud a sakayan bareng mayat a para lumba...” kinuna ni lolo. Tinangadko nga agmurmuregregak. Nagkatawa manen ni lolo, kinusona ti buokko. Tinaliawko da angkel ken lola. Mayat man ti isem ni angkel. (Naipablaak iti BANNAWAG, Setiembre 10, 2007)
Powered by JoomlaCommentCopyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved.Homepage: http://cavo.co.nr/ |
||||||
| < Prev |
|---|
