PILI KEN PANAGPILI: BALLIGI DAGITI NAISALUMINA KEN NASUDI
Ni Roy V. Aragon

“A writer should not provide solutions but describe a situation so truthfully that the reader can no longer evade it.”  -- Anton Chekhov

“Fiction is realer than real.”  -- John Updike

In reality the duty of a writer—the revolutionary duty, if you like—is that of writing well.  -- Gabriel Garcia Marquez

Mapadayawanak a makipagpili kadagiti kababakedan ken kapipintasan a sarita iti T. Gabriel Tugade Awards manipud kadagiti naipablaak a sarita iti Bannawag iti 2007. Maysa a naisangayan a gundaway a mapusganka a maysa a mangpili, mangadal, manganag, mangsagat, mangdesidir iti maikkan iti gunggona wenno puesto iti maysa a salip iti panagsuratan. Saanka laengen a kadkadawyan a reader ngem umagpangka a kas reader-judge, agbasa tapno mamaliiw ken mangeddeng. Adda ganasna ti agpili ngem adda latta met risgona. Amangan ket no ‘tay pilim a kunam a nasudi ket kuggangi met iti sabali. Wenno, ‘tay pili a pili, makapilit’ durgi. Saan ngamin nga agpapada ti pili ken panagpili, ti panagbasa ken panangbasa, ti tunggal maysa kadagiti kameng ti hunta ti hurado ken/wenno kadagiti dadduma nga adu nga agbasbasa nangruna ket dagiti mapagpilian a sarita ken naipablaaken iti Bannawag.

Nagtalinaedak latta ngarud kas gagangay a reader iti innak pannakipagpili. Nupay uray kas gagangayka a reader, no daytay saanka la nga agbasa tapno malinglingay wenno matignayka ngem ketdi ‘tay mangimutektek ken mamaliiwka met ket mangidasig ken mangisingayka latta kadagiti patiem a nasayaat wenno nasamay ken naballigi (kasta metten, dimo maliklikan, nasken nga agkomentoka, agdillawka, ibagam ti namkuatam no apay a kasdi ti pilim ken panagpilim, no ania dagiti ninamnamam ken dagiti nakaupayam). Saanakon a nagbatay unay kadagiti patpatiek met a teoria wenno pilosopia iti literatura. Panagriknak ngamin kadagiti nabasatayo a sarita iti Bannawag iti 2007, arigna adda amin pagpapadaanda iti man tema, balabala, estilo wenno timek ken lengguahe. Saan met a gapu ta “para-Bannawag laeng” dagitoy a sarita a saan ket a “para kontes” a sarita. Itan, saantayo koman a kunkunaen a maiduma ti sarita a nai-Bannawag wenno para-Bannawag kadagitay sarita nga iranranta ni mannurat nga isalip kadagiti pakontes iti panagsuratan. Patiek nga adu a mannurat itan nga agipatpatulod iti Bannawag ti mangputar ken mangted iti saritana a saan la a parapablaak ngem ketdi ‘tay paralaban iti salip. Ta adda ngaruden daytoy Tugade Awards. Nupay karbengan ketdi ti Bannawag ti agipablaak iti pilienna a sarita kas mayalubog iti maan-annurot a policy iti editorial. No man ketdi ta kunatayo a “pang-Bannawag” latta dagiti maipabpablaak a sarita, adda labitna a talaga a kakasta ti adu wenno adda a masursurat wenno sursuraten pay laeng ti kaaduan a mannurat nga Ilokano nga agipatpatulod iti obrana iti Bannawag.

Kangrunaan ngarud a nagbatayak a nagpili—kinapudnona daytoy ti napagnanaminganmi a hurado a nangruna a kitaenmi—ket ti kinaisangsangayan wenno nakaidumaan ti maysa a sarita. Novelty, kunada. Piliek ngarud ti patiek a naisangsangayan a sarita. No adda. Wenno no adu. Ti panagpili ket panagduktal met laeng, panagdiskubre amangan ket no addan kadagitoy a sarita ‘tay nabayagen a sapsapulen wenno dukduktalentay’ a “The Great Ilokano Fiction” a makuna. Naynay met, no di man standard operating procedure, nga iti tunggal pasalip, tunggal panaghurado, tunggal panagpili, kangrunaan a panggep ket tapno makatakuat kadagiti maipagtangsit nga obra a pakailungalongan ken pakaidur-asan ti Literatura nga Iloko. Ta dayta met ket ti raison d’être wenno namunganayanna no apay nga adda dagiti maisayangkat a pasalip: tapno mataginayon, tapno mapabaknang, tapno mapabaludbod pay ti bukodtay’ a literatura ti/iti kabukbukodantay’ a pagsasao.

Panagtakuat, panagduktal ngarud daytoy nga aramid wenno gapu. Ket tapno adda maduktalan ken adda matakuatan, ikagumaan dagitay mapusgan nga agbirok ti makadiskubre iti daytay masao a naisangsangayan nga obra. ‘Tay naidaddaduma no maidilig kadagiti siguden nga adda wenno nalpasen a nasurat ken naipablaak ken nabasan ti kaaduan. ‘Tay naisalumina wenno ketdi ‘tay kabarbaro no maipadis kadagiti naglabasen a dekada wenno siglo iti man literatura nga Iloko wenno iti Filipinas wenno iti sangalubongan a literatura.

PAGPILIAN, NAGPILIAN, NAGPILPILIAN

Disiotso a sarita ti naiyawat kadagiti hurado a pagpilianda iti lima a mapangabak:  Ni Dalusapi ni Danilo B. Antalan (Enero 1); Ti Bagyo ni Samuel G. Corpuz, Jr. (Enero 15); Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ni Dulce Amor Mariano (Enero 22); Virus ni Neyo Mario E. Valdez (Peb. 5); Ti Balay Ni Major Sato ni Joel B. Manuel (Abril 2); Pinadis ni Giovanni Palomares (Hun. 18); Ti Ayat Ni Pari TR ni Efren A. Inocencio (Hul. 23); Manso ni Fernando B. Sanchez (Set. 10); Simmawa ni Arnold P. Jose (Set. 17); Agpapadakami Amin ni Errol L. Abrew (Set. 24); Igaaw ni Federico T. Ilac, Jr. (Okt. 8); Panniki ni Charlie P. Pinto (Okt. 15); Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela ni Claire A. Sumahit (Nob. 12); Ti Agdadait ni Aida C. Tiama (Nob. 19); Awan Ti Agmamanok a Palag ni Efren A. Inocencio (Nob. 26); Bulan-Danum ni Arnold C. Baxa (Dis. 3); Ni Mayyang iti Biagda ni Crisostomo M. Ilustre (Dis. 17); ken Saan a Maymaysa Ti Aldaw ni Errol L. Abrew (Dis. 24).

Iti bukodko a listaan, sakbay a naawatko dagiti disiotso a pagpilian, adda nailistak nga aganay a 45 a sarita a kualipikado iti salip. Ket agsipud ta nabasak metten iti Bannawag dagitoy a 45, nagaramidak pay ketdin iti bukodko a longlist, sa idi kuan, shortlist. Madakamatko laeng ditoy, nairaman iti damo a longlist ken shortlistko dagitoy a sarita: Dagiti Nakilinong iti Lubong ni Joel B. Manuel (Enero 8); Luvtxt ni Danilo B. Antalan (Peb. 12); Saretset Ti Manteka ni Evelyn T. Tejada (Peb. 19); Ama Macario ni Jake F. Ilac (Abril 30); Kabigbigaan ni Joel B. Manuel (Hun. 25); Lucia ni Federico T. Ilac, Jr. (Hul. 16); Tomtom ni Onofrecia I. Ibarra (Agosto 6); Operation Gayyem ni Joel B. Manuel (Agosto 13); Rignas ni Jake F. Ilac (Agosto 20); ken Ti Nayaw-awan ni Prodie Gar. Padios (Okt. 8). Ngem agsipud ta awanda iti 18 a naiyawat a sarita, binaliwak ngarud ti shortlistko. Kaaduan ketdi kadagiti adda iti naited a 18 a sarita ti siguden a shortlisted kaniak.

Rinanggok amin a sarita a mapagpilian. Dagiti pilik a top ten dagiti sumaganad:

            1. Ti Balay ni Major Sato

            2. Agpapadakami Amin

            3. Ti Agdadait

            4. Ni Dalusapi

            5. Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela

            6. Pinadis

            7. Igaaw

            8. Manso

            9. Simmawa

            10. Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano

PANAGPILI, PILI, NAPILPILI

Iti panagpilik, malaksid iti panangimano iti novelty wenno kinaisangsangayan, pinadayawak dagiti mannurat a nangipamatmat ken nangipasnek iti craft wenno kinasiglat ken kinasamayda kas fictionists ken literary artists. Wenno kadagiti mannurat a mangipaneknek iti saan nga ang-angaw nga effort ken panagpadas a mangpapintek pay kadagiti wagas ken estilo nga ammoda. Inikkak iti amang a puntos dagiti nangsangal a sibaballigi iti inkagumaan wenno pinadasda a panglakagan wenno teknik. Rebbengna laeng a magunggonaan ti labor of love dagiti naanus, napasnek, dedicated, napudno a writer-artists.

Maysa kadagiti inikkak iti importansia ket ti exposition, exploration ken treatment dagiti mannurattayo iti realidad iti piksionda. Agsipud ta amin dagiti sarita a mapagpilian ket naputar iti realistiko a wagas wenno panirigan (kas maigidiat iti fantasy wenno speculative fiction), maysa ngarud a kangrunaan a kinitak no agbatbatay wenno nabukel met la amin iti realista nga esensia, rukod ken lubong dagiti agbibiag, dagiti pasamak ken pagteng, dagiti panawen, dagiti lugar, kdp. Masapul a naibatay, ngem saan a nasisita a naibasar, iti pudno a biag ken panagbiag. Masapul a napudno ken agdepende iti kinapudno wenno realidad wenno kinakappapati. Saan ket a ‘tay di nakappapati-ngem-pudno. Saan a mabalin a gapu ta fiction kunatayon ket laenglaengentayon ti agparsua ken agpartuat kadagiti di nakapapati a karakter, pagteng ken bambanag. Ti arte, mairaman ditan ti literary arts, kuna ni Aristotle, ket imitasion ti biag, ‘tay pudno a biag. Nasken ngarud a nakapapati, lohikal, natural nga imitasion ti pamay-an ‘tay mannurat, nangnangruna no mammutar ‘suna iti disiplina ti realismo.

Masansan a ti maysa a nasidap a reader, agkuretret ti mugingna no adda masagangna iti basbasaenna a realist story a di nakapapati a pasamak, aramid, wenno situasion a di mayannatup iti realista a taray (koma) ti sarita. Wenno uray iti mabuybuya a realist a soap opera wenno pelikula, masuron ketdi pay ‘tay agbuybuya no illogical dagiti pasamak, no saan a natural ti sasawen wenno acting dagiti bida ken kontrabida, no wardiwardi ti production design (kas koma no ti time ken setting ket 1980s ket makakitaka met kadagiti moda wenno bambanag nga adda iti agdama a panawen), ta kasla lattan in-insultuen ti scriptwriter ken director ti pelikula ti bukod nga intelligence ken sensibilidad ti agbuybuya. Nasken a no agbasaka iti realista a fiction,  uray no maibagbaga a “bunga wenno partuat laeng ti nasariwawek nga imahinasion,” nasken a makombinsirnaka, mapamatinaka, maallukoynaka nga awan panagduaduam ken panagkitakit ket madlawmo laengen a pasetnakan, paseten ti bukodmo ken sapasap a biag ken realidad ken existence, ti basbasaem nga obra.

No realistiko ti suraten ket realist mode ti panangsurat, iramanko a kitaen no nakapapati ken epektibo ket makaabbukay ken makaawis met laeng ti description ken exposition ti autor kadagiti tao, lugar, pasamak ken bambanag iti sarita. Paset ti realista a fiction ti realistiko met a panagiparang ken panagiladawan ken panangilugar. Nangruna iti panangtrato iti karakter, wenno characterization. Madlawko nga addan sa sadsadut ti kaaduan a piksionista iti Iloko a mangyam-ammo a nalaing, mangiladawan ken mangi-situate kadagiti agbibiag iti saritada. Adda dagiti mabasbasak a sarita a di pay malagip met ti autor nga idescribe ti karakterna ket agpannuray lattan nga ipaduyakyakna a babai wenno lalaki daytoy (obviously, babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan met, piman, ti uray langa wenno gunay ti karakter. Pagangayanna a makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. Wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti maipablaak a sarita wenno nobela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader iti langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm wenno setting ti sarita.

Kas kuna ni Jose Y. Dalisay, maysa a premiado a piksionista ken propesor iti literatura: “It isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable,’ or to talk about ‘the lost of freedom and the absence of justice’ and ‘the pernicious effects of poverty.’ The fictionist has to render these ideas in physical form, in fresh but convincing situations that will suggest or provoke reactions like ‘wonderful’ or ‘depressing’ without actually using these words.”

Nakapapati a panangitao, panangilugar, panangipagteng. Superior a panarsarita ken lengguahe. Makaallukoy ken makaaring a karakter ken manarsarita. Makatignay ken makaarit a panangiparang ken panangilamina. Talugading amin dagita ti sarita a Ti Balay Ni Major Sato. A nangkombinsir kaniak tapno iyunak iti puesto ken piliek a maysa a naisangsangayan a sarita iti 2007 wenno uray kadagiti naglabas a tawen. Ngamin ket masapul a napudno, convincing, nasken pay a maikagumaan ti autor a factual, agsipud ngarud ta agpanggep a historical daytoy a putar wenno agbatay iti pudno a pasamak iti napalabas (idi panawen ti Hapon, iti World War II). Ket natungpal dayta ti autor babaen ti nasiglat a panangpilina iti medium a pasalaysay, a pagsawenna a mismo ti karakterna, pagestoriaenna iti bukodna a panangisarita iti pakasaritaanna a pakasaritaan met ti ilina ken pakasaritaan met ti pagilianna. Dayta met ti nangruna a nangarit ken nangkarit kaniak: ti kinapudno ken kinapintek ken kinabileg ti lengguahe ti/iti sarita. Iti bukodko a pamanunotan, naisalsalumina ti kastoy nga estilo ti panangisarita iti sarita ken panangiyam-ammo ken panangidasar iti karakter nupay addada idin kakastoy a teknik a naaramat ket malagipko, maysa ti sarita met la ti autor (ti pinangabakna iti Palanca idi 2005 a Ti Galienera, Ti Ili, ken Tallo a Kronika, iti maysa a pasetna). Iti panangwaya ti autor iti karakter tapno daytoyen ti makaammo (nga awan madlaw nga intervention wenno manipulasion ti autor) nga agsalaysay iti bukodna a nakasaysayud ken nakanatnatural a panagsao, idiar, nuances, expressions, ken timek, nadagup ken nairekord sadiay amin a kabukbukodan a galad ken garit, natipon aminen sadiay nakapapati a tattao, luglugar ken paspasamak. Saan la a dayta, ammo ken am-ammo unay ti autor ti karakterna, nakasiksiken ken detaliado ti deskripsion ken naratibo ket maanninaw ti komprehensibo ken ekstensibo la ketdi a research nga inwayat ti autor iti materialna. Ammo ti autor ti linawlawatna maipapan iti propesion ken mision ti maysa nga allawagi—ti maysa a maestro nga allawagi. Saan a nagpugpugto, uray iti historical background ti sarita.

Dagitoy ti nakaidumaan ken pakaidumaan daytoy a sarita ken ti gupitna kas naisangsangayan wenno kunaek a maysa a tour de force a sarita nga Iloko. Mainayonko laeng a no maipadis daytoy a sarita kadagiti dadduma a sarita a nagpadas met iti kastoy a medium wenno estilo (autobiographical babaen ti interview wenno iti surat (letter), journal wenno diary), adayo ti pangitarayan daytoy. Saanak a kombinsido, kas pagarigan, kadagitay’ sarita dita a kan’pay idi ket adda nakadadaan a surat wenno diary a masarakan ket aguddog ti sarita iti linaon daytoy a partikular a surat, ngem saan met a nakapapati ta nakadidillaw ti external a pannakibibiang ti autor iti nasao a surat. No koma ti surat ken nagsurat ket adda iti napalabas wenno iti maysa a partikular a panawen iti historical past, nasken koma a no ania ti uso idi a panagsurat, no ania ti adda idi nga estilo ti panag-construct iti balbalikas, no ania ti sursurotenda idi a grammar, spelling wenno ortograpia, wenno expressions, a, ket isu koma, a, ti en toto a mabasa iti nasao a surat wenno diary. A saan ket a ti metten agdama a moda ti panagsursurat ken sentence construction iti Iloko ti addan iti dayta a surat a supposed to be a nasurat idi angged, idi di pay uso ti sapin (karkarna, ta pati ti agdama nga annuroten ita iti umno a panagaramat iti “ti” ken “iti” ken “a” ken “nga” ket makita metten iti dayta antigo kano a surat!). Maysa pay, saan a makaanay nga agaramatka, kas pagarigan, iti daytay daan nga ortograpia ket pagbalinem a “quet” ken “quen” ti “ket” ken “ken” wenno suktam iti “c” dagiti “k” ket natalgedka metten a mangibaga a kadaanan dayta a surat, a nasurat idi panawen dagiti Kastila, Amerikano wenno Hapon. Malagidaw latta manen ti kinakappapati ti surat ken ti sapasap nga estoria ken sarita no mapagduaduaan ti kinaautentiko ken kinaantigo ti maiparang a surat-pakasaritaan. Aglallalon no saan a mangedngedan ti autor ket “isuratanna” ti karakter ket agparang a “kasla met la mannaniw wenno mannurat” ti nagsurat iti surat wenno journal ta nakasiksiken ken nakasigsigo, literary la unay metten, ti suratna ket saan a maitutop iti estado wenno edukasion wenno laingen ti maseknan a karakter nga akinsurat.

Kadagiti gagangay a maipabpablaak a sarita iti Bannawag, maysa a naidumduma ti Agpapadakami Amin. Iti man pannakaisarita ken pannarita wenno iti estilo ti pannakatrato ti maysa a timeless a moralista a tema. Adda maanninawan a kabarbaro a panglakagan wenno baro a panangestimar. Autobiograpikal ket arigna basbasaem ti biag ni Robinson Crusoe gapu iti marakronika a tun-oy wenno maranobela a tubay (maysa a kita ti bildungsroman a makuna no unnaten koma daytoy a sarita a kas nobela) ken detaliado a pannakaiparangna. Nasiglat man ti autor a nangpasiken, nangseksek ken nangiyababa iti daytoy nga atiddog a pakasaritaan ti maysa a mannipdut, saan la a kadkadawyan a mannipdut ngem maysa a master, maysa a kasla pickpocket artist ken escape artist. Manen, pagaammo unay ti autor ti karakterna ken ti bokasion daytoy. Saan nga agkarkarawa. Saan met a bastabasta ngata a panagsukisok ken panagsukimat ken panagpaliiw ti impakat ti autor tapno makarangkon iti facts maipapan iti opisio ti mannipdut, mannanakaw, swindler, estapador, mammallot, kdp. tapno maiparangna ti maysa a napudpudno a karakter. Rinangguak ngarud a maikadua daytoy a sarita iti listaak.

Ngem saan la a gapu iti kinasikenna kas convincing ken nakappapati a tale wenno estoria. Maysa met a social commentary daytoy, nakabilbileg, epektibo a naaramatna ti biag ti maysa a propesional a mannipdut tapno maiparangarangna ti kinaruker ken kinarupsa ti adda a kagimongantayo, idi man ken iti ita. Naipakita ken naipaneknek ti biag ken panagbiag ti maysa a kunatayo a managdakdakes wenno kriminal (agsipud ta krimen ti panagtakaw ken pananggundaway iti pada a tao), ket babaen kenkuana, mapasingkedantayo ti naipanurok a kinadakes ti agarup isuaminen nga adda iti gimong wenno sektor. Iti man gobierno, iti simbaan, kadagiti man nangangato ken nababa, dadakkel ken babassit, babaknang ken nakurapay. Agpapadakami met la amin, kuna ni Masiong ket babaen iti maysa a makuna nga small time wenno bassit nga ikan la a kriminal wenno agtatakaw a kas kenkuana, agbalawtayo. Ta no utoben ken awatentayo, ad-adu ken amang a nakarkaro ti aramid dagiti big time ken big fish a mannipdut ken mannibrong iti gimongtayo. Ngem ania ti mapaspasamak, nakairuamantayon ti kultura ti korupsion, awan met mamaayna ti agdildillaw, awan met ti mapabasol wenno madusa, mawayawayaan met uray ti maysa a presidente a naibalud gapu iti plunder, uso met latta ti kunniber kadagiti amin nga opisina a publiko ken pribado, manipud ngato agpababa. Ket asino laeng met no kua dagitay madmadlawtayo, dagitay matiltiliw a kasla dagitoy laeng ti managbasol wenno agtatakaw? Dagiti babassit nga agtatakaw a kas ken ni Masiong. Wenno ‘tay agtakaw iti sangasupa a bagas wenno agilibas iti sangasupot a tinapay tapno adda ipakanna iti mabisbisinan a familiana ket ikarona dayta a krimenna, malungsot iti pagbaludan. Ngem ti pakaidumaanda amin ken Masiong iti sarita, saan a naipanurok ti kinadakes ken ni Masiong: opisiona ti panagsipdut, propesionna daytoy, daytoy ti pagsapulanna tapno adda pagbiagna. Maysa met la a kumarkaramut iti biag ket survival of the fittest, and the meanest no isu, ti linteg ditoy. Ket iti udi ti sarita, adda redemption, adda panagbalbaliw. Agretiro ni Masiong. Saan met la gayam a kapada ni Masiong ti amin. Ni Masiong a mannipdut, adda konsensiana, maawatna nga agbibiag iti dakes, aklonenna ti basolna, napudno, natakneng. Saanna a kapadpada dagiti dadduma dita nga awananen panggep nga agbalbaliw ken mamalbaliw nga uray agdadata ti krimenda, awan basolko, nadalusak, nalintegak, kunkunada latta. Lugayak ti autor iti daytoy a makapnek ken makapudno nga obramaestrana.

Maikatlok ti Ti Agdadait. Naisangsangayan ti presentation ken exposition ti panagaramat ken panangiyabel iti simbolo iti sarita. Kunak a padayawak dagiti mannurat a mangipaneknek iti attempt wenno iti mastery iti craft. Mairaman ditoy dagitay’ nangibudi iti simbolo wenno nangputar iti saritada kas simbolismo. Dakkel ti kidagna kaniak daydiay nagaramat iti simbolismo, naigagara man ken saan, nga almost perfect ti panagbalabalana wenno panangigamerna iti pangngarig wenno pagarigan. Kayatna a sawen, ‘tay nakatakder, ‘tay agbalin, ‘tay pulido a panagilaga ken panagabel: nasiken ken nalmeng a no basaem dim’ pay no kua madlaw wenno masirarat agingga a maallukoyka a mangbasa manen, ken manen, tapno laeng penkem ket agpennekka a mangadal, manganag, mang-enjoy iti ibagbaga wenno iparparipiripna, iti pangiyar-ariganna. Saan a ‘tay agtutunnal, saan a ‘tay napilpilit, saan a ‘tay mekanikal wenno author-manipulated a kita ti panagisimbolo wenno panangiyarig.

Iti Ti Agdadait, very subtle ken very engaging, very smart, saan nga agrungrungarong, ti nairamen ken naibudi a simbolismo. Daytoy ti pakaidumaanna kas nasudi iti amin a kinasaitna a sarita a nagpadas a mangibinggas iti simsimbolo. Ditoy a sarita, ti agdadait a mangbukbukel iti naimeng a pagimeng manipud kadagiti retaso inna isimbolo ti self-imposed ngem utterly unselfish a role ni Ditas kas saviour wenno pigket a mangigawgawid. Ti mangdadait kadagiti nadumaduma/agduduma a retaso ti familia tapno mataginayon ti panagtitipkel, panagdedenna, panaggiginnawid, panagdedekket tapno di agsisina ket naynay latta a sibubukel ken nabara ken sangsangkamaysa ti familia. Ni Ditas ti tie that binds tapno close latta ti family ties. A tipikal met unay iti kaaduan a familia nga Ilokano wenno iti sapasap a familia a Pinoy: kapatgan pay laeng ti familia, ti naynay a kina-close koma latta no mabalbalin, ti kina-closely knitted. Makita met ditoy nga iti familia, adda latta daytay kameng nga agpaay a kasla martir kas kabinnalabag ti tradisional a kaadda met latta daytay makunkuna a black sheep. Nupay no dadduma ket sumken ken ni Ditas no apay nga ak-akmenna ti pagrebbenganna a di met maipapilit koma a rebbengenna, agturayto latta kenkuana ti inherent nga asi ken charity, ayat, naindaklan nga ayat a mangtaginayon a sibubukel ti familiada uray pay no takuptakup daytoy wenno nabukel iti retretaso, ikagumaannanto latta, kas tradisional ken uray stereotypical a martir-mannubbot, a sursiran, saraiten, daiten, pagsasaipen, pagsisilpuen dagitoy—uray pay no naynay met a pagtuoken ti tarumamis ti dagum ken rikut ti mangtugaw nga agdait, maisakripisiona amin nga anusan ken akmen uray kasukat ti dinan panangikano iti bukodna a ragsak—tapno nalagda ken naamnut ken naimeng latta ti mabukel a naimeng nga ules wenno kobrekama a sallukob, abbong, saripda, balkot.

Nasimgat ken napintek ti pannakasangal ti sarita ngem ti nakaarusanna kaniak daytoy, agkamtud iti description ken characterization. Mabalin a gapu ta nagadu la unay ti cast of characters malaksid ken Ditas, marigatan ti autor nga agtalimudok a mangilanga ken mangitagilanga ken ni Ditas kas main character ket ditay’ mamingmingan a nalaing ti maysa a babai a balo a nataengan metten. Nupay adu dagiti gundaway a nawaya koma a mai-expose isuna, nangruna iti daytay panagmaymaysana nga agdadait wenno iti eksena iti udi nga inruarna ti dinaitna a bado a pagturog nga inyur-urayna iti panagasawana koma manen. Granted, nailadawanen ti karakter ni Ditas babaen ti panagpakpakamartirna wenno iti panangdildillaw-panagpalpalagip kenkuana ni Ariston a barona. Ngem napinpintek koma pay a karakter ni Ditas no saan la a 2D (two-dimensional) ngem ketdi 3D (three-dimensional) a karakter isuna. Umanay laengen a ma-mental picturetayo isuna kas ‘tay stereotypical a martir a karakter nga am-ammotayo courtesy dagiti soap opera. Wenno kas ‘tay kunkunakon, umanay laengen a pamnuotantayo ti dibuho ti sarita iti Bannawag kas pisikal a “character reference” tapno agannineng iti lulonantayo ti Ditas iti sarita bayat ti panangbasatayo. Wen, ket daytoy pay: melodramatiko, sentimental unay ti sarita. Nagagara iti tuok, nadaripespes iti lua. Ngem agpapan pay kasta. No mapagluasitnaka daytoy a sarita, patpatalgedanna laeng ti kinasamay ken kinapudnona.

Implastarko kas maikapat ti Ni Dalusapi. Naisangsangayan kunak koma met itoy a sarita kas maysa nga animal story, ngem adda kaduana nga animal story met laeng kadagiti nai-Bannawag a sarita iti 2007, ti Ni Buriko ni Jovito F. Amorin (Abril 9). Sa adu metten ti sarita iti Iloko a kastoy, kangrunaanna, addan dagiti klasiko a sarita a Para Kiangan ni Juan B. Quimba ken ti Iti Lubong dagiti Ikan ni Firmo Estocapio. Ket gagangay kadagiti kastoy a sarita, maputar kas allegory wenno kas nasamay a satire ket ditoy a maitan-ok ti Ni Dalusapi ta sibaballigi a naibutaktak ken naiparangarangna ti biag ti maysa a bassit, mailupitlupit, maikuskupil a pinarsua a nangsaranget kadagiti pannubok ken karit ti biag ket iti udina, tumakder met a sititibker, siwawayawaya, sibaballigi iti bukodna a lubong. Daanen dayta nga idea, adun ti kasta nga estoria, makauma, mabalin a makunatayo. Agpayso. Ket no tao koma ti inaramat ti autor kas karakter, sa ket dina maiparang iti nasadia wenno nabarbaro a wagas, maipasuli la ketdi. Ngem agsipud ta maysa nga ayup, maysa a manok ti nangibagi ken nagparang, naiduma ngarud ti maekspektar a mabasa, ket nabalinan ti autor nga inyestoria manen kadatayo iti interesting ken exciting ken entertaining a panangibaskag a mara-fable dagita a tradisional nga idea wenno tema. Makapnek ti sarita nupay gagangay, nakapapati uray sumiasi iti realista nga ikub nupay agbatbatay latta iti realidad ti biag. Maitugotan ti siglat ti sirmata ken panagpalpaliiw ti autor babaen ti panangikawesna iti baro met a panangibunannag kadagiti siguden a proverbio iti biag iti popular a kultura, kas koma itoy: “No asino pay ti naari, isu pay ti dakdakkel ti bitukana.” Ken daytoy: “Matayda iti panagbutbuteng,” a mabalin nga i-relate iti famous a linia nga “ang takot ay nasa isip lamang” manipud iti Oras Na a kanta ni Coritha. Wenno ti “narigat met no kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti darisayen” ken ti “nabaelannan nga iningaran ti kawitan a kabutbutengna” a mabalin a kunaen nga inspirado ti kanta met laeng a Coward of the County ni Kenny Rogers (“sometimes you gotta fight when you’re a man”). Wenno daytoy pay: “Bagi dagiti babassit ti paat-atiw; bagi met dagiti dadakkel ti kantiaw.” Malaksid kadagita, maysa met nga ulidan nga initiation story ti sarita, a ti maysa a nalupoy ken basbassit a pinarsua nga ikuskuspil ken kabkabilen ti maysa a dakdakkel a pinarsua, nga iti udina, limmaban ti basbassit ket nangabak, kas iti klasiko a rivalry ti ubbing iti nalatak a Tagalog a sarita nga Impeng Negro ni Rogelio Sikat.

Ilasinko koma met ti maikalimak a sarita, ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela a kas naidumduma wenno manmano ti kastoy a sarita iti Iloko, kunak koma, agasem, unique a sarita ti unique nga ayat wenno rikna ken rikriknaen ti dua a senior citizens. Ngem nagkitakitak ta saanen a unique, a, ta addan immuna a kastoy a sarita ket umarngi unay no di man variation laengen ti pakasaritaan da Mam Ela ken Dok Danny. Isu ti Kilabban (Hul. 23) a sarita met laeng ti autor. No koma ta sabali ti autor ti nasao nga immun-una a sarita, akusarak ketdi koman ti autor ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela iti panagkopia iti idea. Ngem adda ketdi met kabarbaro ita iti daytoy a sarita ti autor nupay napatak latta ti kabukbukodanna a unique nga estilo ti panagestoria nangruna ti nakaay-ayat a wit ken humor a binggas ken pakabuklan ti sarita, kasta met ti lively ken smart a dialogues ken nasiken a naratibo. Kangrunaanna ti nakapapati a parang ken gunay dagiti karakter. Ngem manen, tagikurangek ti karakterisasion. Uray nakalawlawagen, nakaparparangen, nabnabiagen a makitam wenno mariknam iti isipmo da Baket Ela ken Lakay Danny, still, inanamaek man a maanninawan la koma physically dagitoy a dua babaen ti panangibislin ti autor iti nakapokus a description segun iti exposure, garaw wenno emosion dagiti dua babaen met la iti lente ti punto-de-vista ti tumunggal maysa. Nagpintas ket koman a tiansa a naidescribe babaen ken ni Dr. Danny ti pakabuklan ni Mam Ela, ken vice versa, idi damoda ti agkita, idi “nagkaabay da Dok Danny ken Ma’am ela, iti pangaldaw” ket nagsinnukatda iti pleasantries, ngem anian ta nadismayaak ta kuna lattan, piman, nga impinal ti autor kalpasanna: “Kasdiay ti damo a panagkitada.” An’a ngarud, kasdiay lattan, a. Kasdiay a kasdiay lattan tunggal agsarak ken agsarang dagiti dua. Ket an’a ngarud manen, pagan-anusan man lattan ti drowing ti naipablaak a sarita.

Nupay nakadidillaw a konserbatibo ken addaan moralista a garit ti sarita, maikomentok man laeng, saan a gapu ta maysaak met a lalaki ket ayunak lattan ni Lakay Danny iti sabali a rikna wenno marikriknana ken ni Mam Ela. A malaksid iti ayat, kabuyogna ti pagus ti lasag, ti aron ti sex. Ngem agpayso, natural laeng dayta rikna a naindagaan wenno seksual, derrep kunatay’ man laengen, ket saan a masualit dayta nga essem uray pay iti maysan a nataengan, uray pay no dinan kabaelan, uray man laeng iti nakem ket addanto latta dayta a rikna, dayta nga essem. Sa adu pay met ita nga elderly couples ti mangipaspasingked ken mangiparparammag pay a very active, very satisfying ti sexual lifeda a mangpabpabara ken mangpatpatibker iti ayan-ayatda. Diak met ketdi ibaga a di nakapapati ti agbalin wenno mabalin a relasion da Dok Danny ken Mam Ela a purely friendship wenno companionship, a “naun-uneg pay” ngem ‘tay platonic a relationship, nonsexual, awanan karnal a panagdenna ken panagpinnateg. Talaga la a unique daytoy ket posible nga adda met a talaga dagiti kakastoy iti pudno a biag. Ngem inanamaek lattan, agsipud ta immunan a nabasak ti Killabban ket sadiay nupay mabalin koma latta ti sex, awan metten mabalbalinan dagiti karakterna, da Carmelita ken Clemens, ket amangan ket kunak man, no adda karkarna a karnal a “mapasamak” met ita kada Ela ken Danny. Ngem awan met. Pay, a. Ta ania ti ammotayo—patriarkal no patriarkal a panagpampanunot daytoy ngem let’s be practical itoy la a saritaan—no inton agangay ket marbanto met la ti depensa ni Baket Ela ket ag-give in. Saan a problema dayta no lakay ken baketka, lalo iti literatura. Kitaentayo, da Florentino Ariza ken Fermina Daza, manon ti edadda idi kalpasan ti nasurok a kagudua ti siglo a panaguray ket kamaudiananna nagdennada met laeng tapno nanamen ken pasingkedanda ti eternal loveda—ket anian a nagindaklan nga ayat, anian nga essem, anian a rugso, anian a derrep ta umas-asuk pay laeng ti rikna ken panagrinniknada iti kama? Nasurok a 80 idin ni Florentino ket nasurok metten a 70 ni Fermina. Isuda dagiti agbibiag iti maysa a kalalatakan ken kapipintasan a nasurat a love story iti sangalubongan a literatura, ti Love in the Time of Cholera ni Gabriel Garcia Marquez.

Nakain-inaka ti subject a nagwerretan ti Pinadis, ti maikanemko a sarita. Manmano a maes-estoria ti maipapan iti incest uray iti fiction, nangruna no isettingmo iti maysa a tipikal a lugar iti Kailokuan wenno isallinmo iti familia, iti kultura nga Ilokano wenno iti sapasap a kagimongan a Pinoy. Maibilang a taboo, saan a rebbengna a mapagsasaritaan ket nasken a maikurimed wenno itanem iti tagilipat, kas natalantan met laeng iti sarita. Ngem isu la ngarud ti nakaigapuananna a putaren ti autor ti sarita ket dayawek ti autor iti daytoy a gay-at ken panggep. Daytoy met ti nakaidumaanna, para kaniak (nupay addada met idin kastoy a sarita, kas iti Ti Dalag Idiay Rangat ni Prodie Gar. Padios a nai-Bannawag idi 1998). Saan a gagangay a topiko wenno tema. Ngem nupay kasta, gagangay la ti pannakaputar ti sarita, dragging ngem in-inayad met, suspense koma ngem suspending met. Adu ti pakatalaanan tapno mataginayon koma ti excitement ti agbasa a mangammo iti enigma wenno sekreto ti sarita. Kas iti Agpapadakami Amin, kasla sinopsis ti maysa nga atiddog a tale wenno nobela daytoy. Ngem saan a kas kaseksek ken kasaranta ken kasiken. Nupay saan a nadebelop a nalaing, commendable met ti attempt ti simbolismo (ranta man ken saan ti autor) babaen ti pinadis a naiparang a kasla nagpaay a shock absorber ti ina ti manarsarita a karakter manipud iti nagpasaran daytoy a nakas-ang a kalak-aman iti ima ti bukodna nga ama. Magustuak ti naulimek a panagpaypayubyob ti baket a kasla pangyaw-awananna iti im-impenna iti lubong, ken kasla pangsarangetna iti di maapeng a saem iti kaunggan a sagsagrapenna: “baliktadenna ti pinadisna ket ti adda sindina (a murdongna) ti isakmolna... ‘imbag ta di masinit.” Ngem madlaw a saan a ranta ti autor ti agisimbosimbolo kas iti ranta ti autor ti dalag iti rangat a manglamlamut kadagiti bukodna nga annak.

No kumustaen no anian ti nagudilan ti Literatura Iloko after all these years, manipud iti panagsampagana idi 1950s, nangruna idi 1960s ken 1970s, iti 1980s sa iti 1990s agingga iti agdama ket basaentayo daytoy sarita nga Igaaw a nasurat iti 2007, nalabit agsarimadengtayo, mabalin nga adda umaplaw a balaw, mabalin pay nga adda umapay nga upay. Wen, ta kasla awan sa met nagbalbaliwan ti fiction nga Iloko, awan adda a dimmur-asanna iti man masursurat ken panagsursurat. Kasla ngamin sarita idi 1950s ti Igaaw. Old school a makuna. Ngem saan met ngarud a maibilang kadagiti vintage ken classic iti old school a panages-estoria wenno kadagiti malalaki iti henerasion dagiti mannurat idi 1950s-60s. Old school style ti pannakasuratna ngem ti time ken setting ti sarita ket iti naladladaw a mabalin a 1990s wenno mabalin pay nga iti agdama. Ta adda met nadakamat a DH iti Hong Kong ken adda agraira a foot and mouth disease dagiti dinguen—kadagitoy la dagita a penomenon (nadakamat pay ti Tylenol ket saan met a nalatak a matomtomar dayta nga agas iti Filipinas, lalo iti aw-away, iti la U.S.; Advil, a, kada Medicol kada Biogesic, wenno no kayatmo ti nadadaan ket Cortal kunam wenno ‘di Novaldine; wenno no pang-ubing, a, ket Aspilet; wenno ‘tay kad’ la kadin generic a paracetamol wenno ibufrupen). Kayatna ngata nga ipasimudaag a ti Cabirabidan ket maysa nga ehemplo ti maysa nga away a “napag-iwanan na ng panahon” a kunada iti Tagalog? Maysa pay, kasla kankanayon a clueless dagiti taga-Cabirabidan no maipapan iti panawen (weather) ta kasla dida mairuruam iti idadateng ti igaaw ken matutudo ket pagparikutanda la unay ti panagtalonda a mangsibsiblok laengen piman iti panagtudona koma. Unpredictable ngata a talaga ti weather sadiay (narigat kano a padtuan)? Di ngata epekto ti naynay nga el niño wenno daytoy global warming iti agdama? Awan la ngata, aya, ti agdengdengngeg wenno agbuybuya iti damdamag, nangruna iti weather forecast, iti radio wenno tv? Imposible no awan la metten ti uray la debateria a transistor radio iti Cabirabidan ket adda metten dagiti “adda abrodna” idiay (ba’amon ti pagiwarnak wenno Bannawag, baka di dumanon). Ngem agpapan pay, uray awan ti PAGASA a pakaammuan iti kasasaad ti panawen, awan la ngatan dagitay lallakay wenno babbaket a makapadto wenno makarikna wenno makailasin iti tikag wenno nepnep? Wenno balakadan koma ida dagiti agricultural technician a mangbisbisita met iti away? Adu a saludsodko maipapan iti kinakappapati dagiti pagteng iti sarita. Ngem inranggok latta iti maikapito daytoy a sarita, a, ta addada met nagustuak, kas koma iti nalinlinay ken napintek a naratibo ken lengguahe ken ti makapnek, namaris a description (exaggerated laeng no dadduma). Kadawyan a kalidad daytoy dagiti ‘50s ken ‘60s a sarita, nangruna no sarita iti away wenno maipapan iti mannalon. Kas pagarigan daytoy a panagbambanat: “Pamrayanna a gettegetteben kadagiti pamarangna ti ginarnutna a sabong ti barsanga. Pagsinsinnublatenna nga ipigad ti maysa kadagiti dapanna iti gurongna tapno maregreg dagiti kimmalay-at a kuton.” Amang a nagsayaat ket koman no naibagay daytoy a nasalun-at a panagiladladawan iti pannakabalabala ti sarita.

Maikawalok ti Manso. Makapnek a talaga ti naratibona, natanang ken pulido ti pannakaibaskag ti description, awanen sapulem; uray ti lengguahe, superior. Nagsayaat pay ketdin ta adda nasurat maipapan iti mapukpukaw san a cultural icon iti Kailokuan ken dadduma pay a lugar, ti kalesa ken kutsero (no iti Vigan wenno Laoag, kaaduanna met a “pangturista” laengen dagiti kalesa sadiay) ken kasta payen ti aramid a panagmanso. Ket dayawek man ti siglat ti autor a mangparsua ken mangbiag iti karakter ti maysa a mumamanso ken mangalkalesa. Am-ammona ti karakter, kabisadona amin pati ramit ken gamigam ni Lolo Masong. Ngem no apay a maikawalok la daytoy a sarita, gapu iti pannakaupayko iti pannakaaramat ti simbolo a makitak a talaga nga isu ti nakabuklan ken pakabuklan ti estoria: ti panagmanso iti kabalio a maipako iti kalesa kas maiyarig iti panangtubay ken panangbinor ti nagannak iti anak. Paulo pay laeng, naibuknayen ti panggepna. Nangruna la ngaruden no agsao ni Lolo Masong, isu a mismo ti mangibukbuksil, saanen a ripiripen pay, a nasken ti panangmanso iti man ayup wenno tao wenno uray makina “tapno agnakem ken masursuruan.” Santo met lalo nga iburandis ni Lola Ingga: “Kas iti inaramidmo iti buridekmo? Pinagbalinmo nga ayup iti nalabes a panangmansom.” Santo manen sungbatan ni Lolo Masong ket lalon a maidispley ‘tay piman a “simbolo:” “‘Wan dumana itoy kastanio a dina kayat ti masursuruan ti punieta.” Ket tapno ma-justify dagitoy a panagmanso, a pisikal ken sikolohikal, siempre, iti udi, nasken a maiparang nga umno ni Lolo Masong (pettat lattan nga agadda ni nagtalaw a Manuel, a maysan nga opisial iti buyot, kalpasan ti pito a tawen nga awan kano a pulos ti ammoda no ayanna wenno anian ti kasasaadna): namansona gayam a nalaing ni Manuel. Minanso pay met gayam a mismo ni Manuel ti bagbagina babaen ti bukodna a panglakagan. Namanso met a mismo pay ni Lolo Masong iti pannaka-realize ti lakay a saan la a maymaysa ti wagas ti panagmanso—saan la parakalesa ngem parapalumba pay (karkarna, di ngata rebbengna a pagaammo ti lakay, kas maestro a mumamanso?). Ken ultimately, namanso met ni ubing a Noel  babaen ti pannakabuya ken pannakariknana iti proseso ti manso nupay saan a literal a namanso, ngem na-initiate ketdi (maysa met nga initiation story daytoy) ket nasugatan pay iti pannakadesgrasiada iti kalesa ket naammuanna nga actually, maysa a pagmansuan ti biag.

Old school met laeng ti Simmawa kas iti Igaaw. Tipikal a buya iti away, tipikal a biag ti mannalon ket namaris ken napanayag met ti panangiladawan ken panangipabuya ti autor. Pinilik a maikasiam. Gagangay a sarita ket adun ti kakastoy a masarakan: ‘tay tradisional a lakay, ‘tay tradisional a patriarka a kas ken ni Apo Tacio a maiparang a maseknan ken masikoran iti pannakasalimetmet ken pannakatagiben ti mapanawanna a patawid, kangrunaan ti daga a nagrigrigatanna ken dagiti pupuonda. Ket siempre, adda met dagiti protégé, dagiti agtawid a kas kada Emmanuel, ken ti tradisional nga agdama nga ubing iti kaputotan a kas ken ni Milis a pakaiyawatan ti tawid tapno isu ti mangituloy ken mangsaluad itoy. Magustuak ketdi ti pannakaaramat ti simmawa kas ar-arak iti sarita (diak makita a kas simbolo no di kas arkos wenno object ti local color). Daytayto pay laeng kano ammona ti agsida iti simmawa (a babai) ti kayat ken sapulen ni Emmanuel. Ken sublianna. Saan latta ngarud a panawan wenno mapanawan ni Emmanuel ti Bacsil gapu kadagiti simmawa ditoy, uray pay makapan iti Hawaii.

Ti Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ti maikasangapulo iti listaak. Naray-awak a nangbasa itoy a nakaay-ayat a love story a sabali a version wenno revision ti nalatak nga Arguilla classic a How My Brother Leon Brought Home a Wife. Saluduak ti siglat ti autor (a mabalin nga agdadamo, ta ita la a mabasak sa ti bylinena iti Bannawag) a nangsangal iti maysa a sarita iti ayat a ‘tay napaspas a nairteng ken sierto ti tempona no iti musika koma a no salaen koma ket kasla tango. Saan ket a kasla ‘tay sweet wenno pa-sweet wenno pa-tweetums. Fast-paced, exciting dagiti pasamak, saan a dragging, saan a nabuntog, paggagarennaka. Ngem no apay a naarus ket gapu iti kinagagangayna a love story a saan a kas ka-unique ken kaadalem ti kas iti love story da Dok Danny ken Mam Ela. Sa ket naipaabay iti obramaestra ni Manuel Arguilla, balabala ken aminen agraman pay panagpapaulo, ket ‘su, awanen ‘tay puntosna koma kaniak iti kinaisangsangayan.

Idi madagup dagiti puntos dagiti hurado, dagitoyen dagiti nangabak a lima a sarita: umuna: Ti Balay ni Major Sato; maikadua: Agpapadakami Amin; maikatlo: Ti Agdadait; maikapat: Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela; ken maikalima: Ni Dalusapi.

Nagtalinaed iti puestoda dagiti umuna a tallo a sarita a pilik. Ti maikapatko, nagbalin a maikalima. Ti met maikalimak, nagbalin a maikapat. Nagsinnukatda iti puesto dagiti maudi a dua. Ngem nangabak ketdi amin dagiti bukodko a pili a mapangabak.

Kabayatanna, lima laeng ti mapili a mangabak ken maikkan iti gunggona kas sagudayen ti pagannurotan ti salip. Ngem natinongmi a hurado a naisangsangayan dagiti sarita a Pinadis ken Manso ta nagtabla dagitoy iti suma total a puntos ket agpadada a nagpuesto iti maikanem. Insingasingmi ngarud iti esponsor, ket napatgan met, a maikkan koma dagitoy dua a sarita iti espesial nga award ken mairaman kas opisial a nangabak iti Tugade Awards 2007.

PANANGGUPGOP

Pudno, saan a kalakala ti agpili iti maysa a salip iti panagsuratan. Saan nga asi-asi nangruna no malaksid a nasken nga adda mangabak, nasken met nga adda maabak. Ken adda mapadayawan kas kaadda met ti madillaw wenno makomentuan nupay maidayaw ketdi amin ti anep ken pasnek latta dagiti mannurat nga Ilokano nga agipapablaak iti gapuananda iti Bannawag. Kangrunaan ti amin, ti kaskenan a mapadayawan ket ti regget ken ti agtultuloy a determinasion ti tunggal mannurat nga Ilokano nga agsurat ken agtultuloy nga agsurat. Ken agpaipablaak iti Bannawag.

Saan koma a pakaupayan dagiti saan a napagasatan iti 2007 ti di pannakapili wenno pannakaikonsidera dagiti saritada. Kinapudnona, naikonsidera amin, nabasa ken naadal ken naarisit amin a kualipikado a sarita. Maysa, dayta immuna a pannakaipablaaknan iti Bannawag, ti pannakai-Bannawagna, dakkelen a pakaidayawan ken pakaisangayan ti maysa a sarita. Nai-Bannawag agsipud ta maikari a maipablaak ken mabasa ti kaaduan.

Agputar latta koma ngarud dagiti mannurat nga Ilokano ket agipatulodda latta iti Bannawag, saan a gapu ta para-Bannawag laeng ngem ketdi gapu ta daytoy a sarita ket maysa a winner para iti maseknan a mannurat, iti man pablaakan wenno pasalip. Agipablaak ken makisalip latta koma dagiti mannurat ket dida samiren ti ania man a pagamkanda nga inget ti editorial wenno ti kinamanagpilpili dagiti aghurado. Ikagumaananda koma latta pay ti agputar kadagiti naidumduma a sarita, padasenda koma latta ti agduktal ken ageksperimento ket igaedda latta koma ti mangpatadem iti plumada. Agsuratda latta koma ket saysayaatenda latta koma ti panagsuratda ken pimpintasenda latta koma ti suratenda saan a nasisita a gapu iti panagipablaak ken pannakilaban iti pasalip (nupay di mainsasaan a dakkel a paratignay ken karit daytoy iti kabaelan ken responsibilidad ti maysa a mannurat), ngem ketdi tapno adda latta pakatalgedan ken pakasingkedan a sitatalinaed, agtultuloy, sibibiag latta ket ad-adda pay a mapatibker ken maparangrang ti bukodtayo a literatura.

“I tried not to select stories because they illustrated a theme or portion of the national experience but because they struck me as lively, beautiful, believable, and, in the human news they brought, important.” —John Updike, Editor, The Best American Short Stories of the Century

“’Best’ is a purely subjective adjective, reflecting no more than the particular reader’s sensibility at a particular moment in time.” —Katrina Kenison, Co-Editor, The Best American Short Stories of the Century

ITI PADASMI kas hurado iti pasalip ti panagsurat iti ababa a sarita, ti pannakadutokmi manen a kameng ti hunta ti hurado ti T. Gabriel Tugade Awards 2007 ti maysa a karikutan. Kaaduan a pasalip ti panagsurat adda dagiti nairanta nga annuroten a nasken a tungpalen ti makisalip nga isu met ti pagbatayan ti pangngeddeng dagiti hurado. Ti T. Gabriel Tugade Awards, awan ti nairanta a pagbatayan dagiti hurado. Naikkankami ngarud iti lisensia nga umarngi iti pannakaited iti mannaniw iti ‘poetical license.’ Kadagiti kallabes a panagpaaymi a hurado, kanayon nga inayonmi kadagiti pagannurotan a nasken  ti “husto ken umno a pannakaaramat ken pannakaisurat dagiti balikas” iti maysa nga obra. Gapu ta awan pay naaramid a rumbeng a masurot a gramatika Ilokana, ipapatimi a ti gramatika nga ar-aramaten ti BANNAWAG ti ‘rumbeng’ nga aramaten dagiti agdama a mannurat iti Literatura Ilokana. Iti biangmi, marabngis ti pannnakaibilang ti BANNAWAG kas ‘Biblia’ ti Kailokuan no saan nga aramiden dagiti agdama a mannurat iti Samtoy daytoy. Ket gapu ta awan pay met ti nagkaysa a pagannurotan a naipasdek a nasken a suroten ti maysa a hurado, dakamatenmi ngarud kas pagrukod ti kapanunotan dagiti maraem a mannurat ken editor iti tay-ak ti literatura.

Malaksid iti panangaramatmi iti kapanunotan dagiti editor ti The Best American Short Stories of the Century, dinakamatmi met a reperensia dagiti imbaga ni Judge Guillermo R. Andaya, sigud a Manarawidwid nga Editor ti BANNAWAG, a pagrukodan  idi nagpaay a Chairman, Hunta Dagiti Hurado, ETTl Salip iti Sarita ’87. Naipablaak daytoy sumaganad (NAGANAS A NARIGAT TI AGBURAS).iti BANNAWAG idi Enero 11, 1988:

“Iti parmata, tinimbangmi ti anag ti sarita.

“Ket iti sirmata diniskobremi no ni mannurat ammona met la a talaga dagiti tao ken banag a sursuratenna a saan ket nga agpugpugto.

“Iti lengguahe, rinukodmi ti kabaelan ti mannurat nga agabel iti balikas, ken nangnangruna pay, no mainugot met laeng dagiti inaramatna a balikas iti kinatao dagiti agbibiag iti sarita ken iti situasion a paggargarawanda.”

UMUNA iti listaanmi ti obra-maestra ni Fernando B. Sanchez. Kalaksidan iti panangbirokmi ti ‘sibibiag,  napintas, nakapapati ken napateg ti padamag nga idatengna iti tao,’ impamaysami met ti nangimutektek no ania kadagiti 18 nga ababa a sarita a naited a husgaranmi ti addaan iti kabukbukodan a garit ni Ilokano ken ti Kailokuan a nakaikalian ti kadkadduana. Nakitami dayta iti MANSO a nakaiparangan ti makapikapik a drama ti mapukpukawen nga estilo ti pannakaisuro ti maysa nga ayup. Saan a kinaranggas no di ket panangisuro ti pannakamanso ti bumaro a kastanio kas paneknekan ni Noel, ti manarsarita, iti sarita.  “Matayka iti kullayot no dika agnakem!” inrasaw ni Lolo Masong ngem awan met gayebgeb a makitak kadagiti matana.

MAIKADUA iti listaanmi ti Agpapadakami Amin. Makadayyeg  a kinapudno, makasisirap a sarming ti agdama a mapaspasamak iti pagiliantayo dagiti pagteng a naiparang itoy ababa a sarita. No tagipatgen koma a galad ni Ilokano ti aramid ni Anastacio Guerrero ken no sabali koma a punto-de-vista ti inaramat ti awtor, numero uno koma daytoy nga obra-maestra iti listaanmi. Saantayo met a mababalaw ni Anastacio Guerrero iti komentona ta ti laeng biagda a manangundaway ti itudtudona. Ket iti laksid ti kinadakesna adda nakapatpateg a kinaimbag iti kinataona nga awan kadagiti “puera delolos buenos” agdama nga agtuturaytayo—ti prinsipio nga impatawid ti amana: “Siak laeng ti agtatakaw nga addaan iti prinsipio… pulos a diak tinaktakawan ti ilik… Inton dumteng ti panawen, addanto latta pagawidak ken paglemmengak. Natalged ti billit iti sigud nga aponna. Isu a dakayo, pangaasiyo ta saanyo a sipsipdutan wenno taktakawan ti iliyo.”         

BETTER RUN. Idi addakami idiay Abra bayat ti panangidaulomi iti Philippine Information  Agency, dimi malipatan daytoy nga angaw dagiti Abrenio kadagiti  kakailianda a beterano ti Maikadua a Gubat ti Lubong. Puera delos buenos, ngem pudno met nga adda dagiti ‘beterano’ a nangliklik iti maiparbeng koma nga aramidenda kas kameng ti armada ti pagilian. Ket nakarkaro pay dagiti ‘beterano’ dagiti parbo a dokumento. Saan a mannakigubat ni Alphonso Galut. Allawagi ngem dimi maliklikan nga ipada kas maysa a “better run.” Kinapudnona talaga a timmaray—“Tumaraykan, no dimo kayat ti mapaltogan, kunana. Timmarayak, a. Pinutokannak met ngem dina piniduan.” Ni Aning a “sabong dagiti arapaapko” a naiparang iti sarita kas “tagabo iti lasag dagiti Hapon,” ngem sililimed a limmaban—pinatayna—sinabidonganna ti immuna a “lalakina;” ti maikadua “naidalit.. dandani natay.” Isu koma ti nakaitalimudokan ti Ti Balay Ni Major Sato tapno saan a kellaat ti pannakaipangrunana a pakaisagutan pasdek. Ngem managimbubukod ni Aphonso Galut—dakdakkel ti egona ngem ti bangonenna a balay a  pangalabarna iti kunana a dayawna. Nabileg ketdi ken naidumduma daytoy a sarita. Ket kas kuna ni Apo Andaya, ammo ti awtor dagiti tao ken banag a sursuratenna a saan ket nga agpugpugto.     

LITANIA ti mangipatpateg a kabsat ken nadungngo nga anak a nasindadaan nga agserbi ni Ditas, ti kangrunaan nga agbibiag iti Ti Agdadait. Kas iti litania, makauma a basaen daytoy a sarita. Ngem kasta ti maysa a litania—makaumada ngem adda linaonda a misterio. No ania dayta a misterio isu ti intandudo ti kinaanus ni Ditas a namagtutugpa kadagiti rigis tapno saan nga agtalinaed a sangakarton  a retaso ti kaamaanda. Maikapat iti pilimi daytoy a sarita.

KAADUANNA a nakamuttaleng ni Inang. Daytoy ti nanggutugot kadakami a nangimutektek iti PINADIS, ti maikalima iti listaanmi. No saankami a bumasol daytoy ti umuna a sarita iti BANNAWAG a nagtured a mangisalaysay iti kinaderrep ti maysa nga ama a nangkaidda ken nangputot kadagiti babbalasangna. Iti sabali a bangir, dakamatenmi man ti masansan a maibagbaga kadagiti lektura ken kadagiti libro ti panagsurat ti ababa a sarita ti kinapateg ti simbolo. Ti paulo daytoy a sarita, maysa a simbolo. Ammomon nga Ilokano ti maysa nga agbibiag iti ababa a sarita no agtabako iti pinadis. No baliktadenna ti pinadisna ket adda sindina ti isakmolna, ammom a baket ti masarsarita. Kas iti siaasinoman a tumatabako ti ina ni Loleng—kaay-ayona ti pinadisna. Ngem “agtantanabutob’ ken “kaaduanna a nakamuttaleng.” Narigatko a mapagkaysa dagitoy nga ugali ti baket ken ti kinapateg ti pinadis kadagiti Ilokano/Ilokana. Saan ngarud a maiparbeng kadakami, ti TI PINADIS a paulo daytoy natured a sarita.

LIMA DAGITI love stories kadagiti finalist iti T. Gabriel Tugade Awards 2007. Pinilimi ti NI DOKTOR DANNY, NI MA’AM  ELA a kapintasan kadagiti kinabalubalna a VIRUS, TI BAGYO, IDI INYAWID NI MANANG TI NOBIONA A KOREANO ken ti BULAN-DANUM. Daytoy ti maikanem iti listaanmi. Kas nadakamatmin iti una, kanayon nga ipettengmi no madakamat toy numo nga aghurado iti panagsurat iti ababa a sarita ti language proficiency. Daytoy ti maysa a nangullayan ni Claire A. Sumahit kadagiti kinabalubalna. Awan sugnad ken natarus dagiti dialogo ken iti panangiladawanna kadagiti pagteng/pasamak iti saritana. Ken addaanda  iti kina-orihinal. Kas iti “Hello…” ti nakairuamanna a nalailo ken tinapaya ti katawa a timek.” Wenno “Apay, Doktor, timek ti sweet sixteen wenno sweet sixty?” Sa pinasarunuanna iti kasla burayok a katawa…

MAIKAPITO iti listaak ti relasion ti agtutubo a balasang nga editor ken maysa a propesor ken mannurat. Maiparbeng ti inaramat ti awtor a titulo ken ti napasamak iti manarsarita/agbibiag iti ababa a sarita. Naimbag ta natanang ken addaan iti husto a pakinakem ni Annabel Macario kas impasigudna iti rugi ti sarita: “Ammok ti  pagluglugarak, ken adda met sursurok.” No saan, nadadael koma ti dayawna kas iti panangperdi ti virus iti computer.

MAIKAWALO iti bilang dagiti pilik ti TI BAGYO. Maika-siam  ti i Mayyang Iti Biagda.  Maika-10, Ni Dalusapi. Maika-11. Idi Inyawid ni Manang Ti Nobiona A Koreano. Maika-12, Igaaw. Maika-13, Panniki. Maika-14, Simmawa. Maika-15, Bulan-Danum. Maika-16, Awan Agmamanok A Palag. Maika-17, Saan A Maymaysa Ti Aldaw. Maika-18, Ti Ayat Ni Pari TR.

DIMI NAKITA TI SAPSAPULENMI
Ni Lorenzo G. Tabin

I.

Magagarankami a mangbasa kadagiti sarita a naipaima kadakami, babaen ti internet a paset ti kabaruan a teknolohia, a pagpilianmi iti magunggonaan; kabaruan, kunami, ta im-impenmi ti makabasa iti ‘kabaruanan/moderno ti sukogna—nupay ti masasao a moderno naar-aramiden kadagiti literatura ti America ken Europa adun a tawen ti limmabas. Apaman a naiprintami dagiti sarita, agarup inyiladmin ti nagbasa, tapno rugianmin ti agsapul iti sapsapulenmi, a mangpampanunot iti dinur-asan ti literatura nga Ilokano. Maagapad ditoy nga awan ti inkeddengmi a pagrukodanmi a tallo. Insingasingmi kada Apo Bermudez ken Apo Aragon a kasta tapno nawayakami a mangaramat iti bukodmi a pagrukodan; adda man pagpapadaanminto, ammomi nga addanto latta met paggigidiatanmi iti pili.

Maysa, dua, lima, walo a sarita... ne, ket awan met laengen ti masalawmi iti sapsapulenmi! Ketdi, iti damo a panangbasami, nadlawmi ti panagkakaarngida. Kaarigda iti eppes a goma ti lugan; sangsanganayon ket dandani awan ti nangkidag iti barukongmi. Insardengmi ti nagbasa, amangan ketdi no ti nalaus a gagarmi ket awan ti nasayaat a sumrek iti ulomi. Napankami iti kosina ket nangalakami iti naipalamiis a danum iti Frigidaire, ta kayatmi ti agpalamiis, uray no kasta unay ti pamsaakan ti isno iti ruar, bareng no mabungaran ti panunotmi.

Sangapulo-ket-walo dagiti naawatmi a sarita, a buklen dagitoy (saan pay a naranggo):

1.      Igaaw, ni Fred T. Ilac, Jr.

2.      Bulan-Danum, ni Arnold C. Baxa

3.      Ni Mayyang iti Biagda, ni Crisostomo M. Ilustre

4.      Simmawa, ni Arnold Pascual Jose

5.      Idi Inyawid ni Manang ti Nobiona a Koreano, ni Dulce Amor Mariano

6.      Virus, ni Neyo Mario E. Valdez

7.      Ti Ayat ni Pari TR, ni Efren A. Inocencio

8.      Agpapadakami Amin, ni Errol L. Abrew

9.      Ti Balay ni Major Sato, ni Joel B. Manuel

10.   Ni Dalusapi, ni Danilo B. Antalan

11.   Ni Doktor Danny, ni Ma’am Ela, ni Claire A. Sumahit

12.   Saan a Maymaysa ti Aldaw, ni Errol L. Abrew

13.   Pinadis, ni Giovanni L. Palomares

14.   Ti Bagyo, ni Samuel G. Corpuz, Jr.

15.   Panniki, ni Charlie P. Pinto

16.   Awan ti Agmamanok a Palag, ni Efren A. Inocencio

17.   Manso, ni Fernando B. Sanchez

18.   Ti Agdadait, ni Aida Campos Tiama

Dua ti sarita ni Apo Abrew, kasta met ni Apo Inocencio, ket, iti panagkunami, maysa la koma ti naisumiti a pagpilian tapno naikkan met ti gundaway ti dadduma total maysa met la ti magunggonaan a gapuanan ti maysa a mannurat, no agpadada a makalusot iti sagatan. Panagkunami, adu ti di nairaman kadagiti naipablaak, ket dimi ammo no kasano ti pintekda. Maawatanmi met ketdi ti rason ti editorial: tapno saankami a ‘mabannog’ nga agbasa. Ngem kasanon no maigidiat ti paliiwmi iti paliiwda? Nupay kasta, no ania ti naidasar iti sangomi, a, ket isun ti ‘inan-anusanmi’.

Ti immuna a sinapulmi: kinaisangsangayan, kayatna a sawen, daydiay makasulek a dagus iti imatang. Nakasulekda met ketdi amin, ngem iti maigidiat iti paniriganmi. Dimi inkankano dagiti ‘daan’ a pagrukodan, kas iti plot wenno balabala, simbolo, gramatika (mailawlawagto no apay), rehionalismo wenno ti pannakaipangpangruna ti lugar a naggarawan ti sarita, a mangipakita iti kaugalian wenno galad ni Ilokano. Ti impangrunami isu ti retorika a patienmi nga ad-adda a mangpabaknang iti kinaisangayan ti sarita. Ti balabala, simbolo, gramatika ken dadduma pay aginnurotda iti sab-ok ti retorika. No dadduma, dadaelen ti retorika ti gramatika ngem dayta met ti mamagrimat iti sinurat. Paset dayta ti panagtakuat wenno panageksperimento. Patienmi a ti panangimutektek iti retorika a kabulig ti panageksperimento ti mangisalumina iti sarita, wenno ti ania man a suraten.

Nupay adda latta pagkunaanmi kadagiti napilimi, dagitoy ti sangapulo babaen ti panagsasaganadda sakbay a nasuma ti pilimi a tallo—aggigidiat ti pili ti tunggal maysa kadakami  a tallo ket ti nagbanagan ti salip isu ti suma total ti panagranggomi:

1.      Ti Balay ni Major Sato

2.      Ni Dalusapi

3.      Agpapadakami Amin

4.      Ni Doktor Danny, ni Ma’am Ela

5.      Awan ti Agmamanok a Palag

6.      Pinadis

7.      Ti Agdadait

8.      Manso

9.      Ti Bagyo

10.  Saan a Maymaysa ti Aldaw

II.

Sakbay a kinednganmi dagiti sarita, malaksid iti ‘sinapulmi a narigatankami a nangsapul’, pinanunotmi met no kasano ti namsaakan ti pluma ti editor. Namak payen no ti pilimi a nababbaba ket nadaldalus ti manuskritona ngem ti pilimi a nangatngato? Iti daytoy a saludsod, aginnala ti gramatika ken ti retorika. Nalabit a dinalusan ti editor ti sarita babaen ti annuroten ti Bannawag, iti kasta, adda la ketdi met nasagid a linabag ti retorika. Ania, aya, ti tantanawtawek a retorika? Mapantayonto iti dayta. Iti ‘panangdalus’ ti editor iti sarita, nalabit, ulitenmi, nalabit a nasagid met ti orihinal a ‘panunot’ ti awtor. Ngem nalabit met nga adda la bassit inikkat ti editor ngem minimal laeng, ta no kinayasanna a naimbag sa nangabak daydiay a sarita, nasken a ti editor ti magunggonaan a saan ketdi a ti autor. Ngem ania ngarud, adda amin iti editor ti kalintegan a mangkayas/mangnayon iti kayatna nga ipablaak. Nalabit pay, manen, ulitenmi, nalabit pay nga adda dagiti sarita a saan a limsut iti sagatan ti editor—nalabit (manen) a saan a bukod ti editor ti pangngedeng ta mabalin nga adda intuyang ti publisista a pagrukodan iti kayatda nga ipablaak. Mabalin met a gapu dayta iti naalada a surbey, no ania ti pagaayat dagiti agbasbasa a basaen. Iti dayta a gapu, maduminaran la ketdi ti panggep dagiti mannurat/gunglo a mangpabaknang iti literatura. Iti sabali a bangir, nalabit met nga awan ti maawat ti editor a makuna a ’naisalumina’ a sarita ket pamrayanna laengen a pamnuotan wenno balbalinen dagiti maawatna, ta kasapulanna ti ipablaakna. Ngem no ti naud-udi ti pagbasaran, uray pay dagiti naisalip iti dadduma a pasalip ket adda met latta natamnay/nalab-ay ti pannakalutona a sarita. Pattapatta laeng daytoy; pampanunotenmi ti dinur-asan ti literatura nga Ilokano. Asino ngata ngarud ti mababalaw?

Manopulo a tawenen ti literatura nga Ilokano? Walopulo? Sangagasut? Kasanon ti kawalat ti naagpanganna?

Wenno di kadi pay nakasagana dagiti agbasbasa mga umaddang manipud iti pulp fiction wenno ‘agrarabaw a basaen’ nga agturong iti ‘kalien’ a kasla kamangeg wenno experimental a pangasada iti naidukem a pampanunotda? Saan met laeng ket a dagiti ‘makaay-ayo’ a babasaen ti mabalinda a paglinglingayan wenno paginanaan. Dagiti naun-uneg a babasaen, saanda la a makaay-ayo, makaitedda pay iti naun-uneg nga adal.

III.

Adda linabag ti Balay ni Major Sato, nga awtobiograpikal nupay ad-adda a naaramat ti maikadua a manarsarita (ni Tata Phonso) babaen ti taldiap-napalabas wenno flashback. Ti awtor ti umuna a manarsarita. Saan la nga awtobiograpikal daytoy a sarita; adda pay dagiti pasetna a historikal, naimbannuaran, epiko. Madlaw met nga ammo ti awtor nga inusar ti retorika. Maysa a pagarigan ti adu a sanga ti retorika, ti asyndeton a daytoy: Dimmanonen ti lakay iti disso nga intudona itay, sisasango iti init, inuyosna ti mapirpirpir nga enbelop iti plastic, adda dinutdotna, kasla ladawan a nangisit. Isu dayta ti di panagaramat iti pamagsilpo a balikas a kas iti ken, ket, wenno, kdpy. Ti la pakapilawan daytoy ket ti atiddog a flashback. Babaen ti nasiksikap a panangibaskag (frame), naliklikanna koma, ket saan a nadlaw, ti taldiap-napalabas a nangpabuntog iti panagtaray ti sarita, nupay pinadas iti sumagmamano a paset.  Nasiken ketdi ti ‘naiparang’ a sarita, isu a pinilimi nga umuna.

Maikadua a nakaawis iti imatangmi ti Ni Dalusapi. Kasla gemgem a kawitan ti agbibiag. Iti umuna a panangbasa, makuna a gagangay ti sarita, ngem no utoben dakkel ti ibagianna iti biag ti tao, saan la a biag dagiti dinguen wenno dagiti babbabassit a parsua ti Dios. No basbasaen, kasla makitkita a ‘tao’ ni Dalusapi, isu a makuna met nga apologue nupay saan a sinantatao, ni Dalusapi, a mangibagi iti pudno a tao. Ti parikut ni Dalusapi, kaarngi la unay ti parikut dagiti babassit/nakurapay a tao. Gagangay ti pannakaibaskagna, kasla saan a naigagara ti retorika iti sarita nupay makita no anagen. Kas koma iti Mano met laengen, aya, ti kabaelanna nga ipabituka? Inusarna ti ipabituka, a saan ketdi a kanen. Ken daytoy pay:  Nagimas dagiti anay, ken isuna ti nakasarak, apay ketdin a pumanaw? Ken daytoy: Uray nasinggit pay laeng ti taraokna, naragsakan—ta nabaelannan nga iningaran ti kawitan a kabutbutengna.

Maikatlo ti nangibaskaganmi iti Agpapadakami Amin. Masayangankami ta nupay addaan iti retorika, a kas iti naagapad iti ngato, dakkel a puntos a mangpasiken iti ania man a sinurat, panagsipdut ti nangabel iti biag ti agbibiag. Agpayso a nagbalbaliw ti agbibiag iti udina, ngem dakkel a salugsog ti kinamannipdutna. Saan a kedngan ti tao iti nagpadasanna ngem paset dayta ti biagna a dinton mapunas a kas iti piglat ‘Tay kunamin, uray no nagbalbaliw iti udina, saan a nasayaat a wadan ti kasta nga aramid.

Adda ketdi dakkel a masakbayan ti mannurat daytoy a sarita. Mailadawanmi a nalawa ti paliiwna iti aglawlaw, laeng ta nalabit a nasken a pilienna ti pangibaskaganna iti nasidap a pampanunotna.

Nakibatara ti Ni Doktor Danny, ni Ma’am Ela iti maikatlo. Naarus laeng iti timbanganmi ta nadagdagsen ti tema ti sinarunona, isu nga impaayanmi iti maikapat. Ayat iti nagbaetan ti dua a nataengan, naasawaan a doktor ken premiado a maestra a mannurat a desgrasiada, ti nakaibaskagan ti sarita. Karkarna nga ayat ti naglanguyan ti sarita, kas maibagay iti kinatao dagiti agbibiag, a mangtuntunton iti kaipasangan ti pusoda. Ti pilosopiada iti biag, ken ti retorika a nangabel iti ayatda, ti nadagsen a puntos dagitoy dua a masirib, nga ulitenmi, karkarna ti panangabelda iti ayatda.           

Ti kangrunaan a nakaawis iti imatangmi iti Awan Agmamanok a Palag, a pinilimi a maikalima: makapakatawa. Makuna a ridicule, sarcasm, satire ti kawesna. Nagusar iti adu a klase ti apeliedo a nakaay-ayat, kas iti Quinafon, Dimacacaraoa, Dinigos, Binugguan, Quinorzing, Taccaban. Pinanggep pay ti agbibiag a pasukatan ti apeliedona a Palag tapno dina mapukaw ti ipatpategna nga imnas. Mamatikami a maysa ti makapakatawa a sinurat a karikutan a trataren. No di naannad ti mannurat agparang a korni wenno napilpilit ti panagpakatawana. Kinapudnona, adun ti nabasbasami a komedi kono a sarita a pulos a di nasagid ti kilikilimi. Agpayso a no dadduma, nasken a sursurokam ti ladawan ti saritam no panggepmo ti agpakatawa, ngem ‘tay kunamin, nasken a naannadka. Ti maysa a gapu ti nangpilianmi iti daytoy a sarita: saan a gapu ta komedi ket awanen ti kaipapsanganna iti gunggona a para kadagiti napasnek a sarita. Nalabit a gagangay ti temana ngem naray-awnakami, a maysa a nakaigidiatanna kadagiti adu a kinabalubalna, iti biangmi.       

Story of manners wenno sarita maipanggep iti ugali wenno galad wenno kababalin ti Pinadis a nangtedanmi iti maikanem. Adda palimed ti kaamaan a winarwar dagiti agbibiag, palimed a narigat a patien, nupay mabalin met a mapasamak. Ti ama ti puon amin a parikut dagiti annak ken appokona, ta isu ti nangrakrak iti masakbayan dagiti annakna a babbai. Naamnot ketdi ti pannakaipakita ti ‘nadamsak’ nga aramid ti Ama, a kasla saan pay ketdi a ‘narugit’ ti inaramidna. Ngem ania ketdin a buntog ti panagtaray ti estoria ta no nabannogka sakbay a basaem, ad-addan a maturogam, malaksid laeng ti pasetna a pannakaduktal ti kangrunaan nga agbibiag ti palimed nga inukopan ti pamiliada iti nabayag a panawen.

Unay la ketdin a panagsakripisio; makaluaka no narabaw ti luluaam—kasla nairanta ti Agdadait a mangsulek iti mumukatam gapu iti nalaus a panagsakripiso ni Ditas para kadagiti kabagiyanna, a tinultulonganna babaen ti panagdadaitna. Agtakder iti sentimental daytoy a sarita a nalatak idi maika-18 a siglo, a kas iti The Vicar of Wakefield ni Oliver Goldsmith, wenno ti The Man of Feeling ni Henry Mackenzie, ken dadduma pay. Nalabit a no addatayo pay koma iti nasao a siglo, agannineng la ketdi met ti kinatao ni Ditas. Ngem addatayon iti computer age, wenno nadurdur-as payen. Itay laeng nabiit, addan inruar ti Sony a nakaing-ingpis a set ti telebision ngem ultimo a ngina met. Impanmi ketdi iti maikapito ni Ditas.  

No Manso, kunam, ammomon a dagus ti kaipapananna. Unay la ket a ranggasen ni Lolo Masong. Sarita iti kategoria a coming-of-age daytoy a mangipakita iti panaglupos ti ubing iti in-inut a panagdakkel/panagbarona, a nausar ti kabalio a simbolo. Naidilig ti anak ti lakay a nagtawataw ta dina naibturan ti ‘ranggas’ ti amana, iti apoko ti lakay a ‘manmansuen’ met ti lakay.  Nakarabrabaw la ketdin, aya,  a simbolo—awan a pulos ti nailimed. No rugiam a basaen, saanka la ketdi nga abiddut iti pugtom a pagbanaganna. Ket ania payen, kas man la mainsulto ti riknam ta kasla dimo ammo ti mangan no didaka subuan. Impanmi iti maikawalo.

Nakadakdakkel a simbolo ti Bagyo iti nakagaggagangay a parikut ti agkakabsat, ken ti apagassawa. Daga. Nakaparsuaan. Mabalin nga ikategoria daytoy iti Setting a mangiladawan iti lugar ken pasamak nga ad-adda a natratar iti sarita. Nasitaksitak dagiti pasamak; arigna nakakuadro a napanggep a pagaabayen tapno mapagsasaip dagiti pagteng, a mangbukel iti estoria. Impanko iti maikasiam.

Pinadas ti Saan a Maymaysa ti Aldaw ti nageksperimento babaen ti panangilasinna iti agdama iti napalabas, ngem kas iti kalawag ti kuminnit nga init iti kalgaw ti karabaw ti paulona: panagibales. Maysa pay, iti maudi a paset ti sarita, pinili ti agbibiag ti agbiag iti ‘sipnget’, wenno nagsubli iti bantay, a kasla dagitay tao nga adun a tawen nga aglemlemmeng sadiay, a saan ketdi a nagsubli koma iti ‘lawag’.  Dakkel a nakaarusanna dayta. Ti nakaalaw itoy a sarita iti panagkitami ket naisagpatmi iti maikasangapulo, isu ti kaadu ti ginagaramugam nga aramid dagiti ‘rumbeng koma a dayawen a tattao’ a pagkamangan dagiti nababa a mangalaw iti dayawda. Nailagana, ken naibaskagna, ken naidasarna ti adu a sakit dagiti makuna a pagtamtamdan, a dagiti la ‘napudno’ iti gobierno ti nalabit di mamati iti pudno a pasamak. Dayta ti nakitami a gapu ti nangipasanganmi iti daytoy a puesto, iti baet dagiti nagkuranganna.

Dagitoy ti nangisakibut iti gunggona kalpasan ti pannakadagup dagiti puntos nga inlatang ti tunggal maysa kadakami a tallo kada Appo Bermudez ken Aragon:

Umuna a Gunggona: Ti Balay ni Major Sato – Umuna kadakami, maika-3 ken ni Apo Bermudez, umuna ken ni Apo Aragon; puntos: 5

Maikadua: Agpapadakami Amin – segun iti naganmi: maika-3, maika-2, maika-2; puntos: 7

Maikatlo: Ti Agdadait – maikapito, maika-4, maika-3; puntos: 14

Maika-4: Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela – maika-4, maika-6, maika-5; puntos: 15

Maika-5:  Ni Dalusapi – maika-2, maika-10, maika-4; puntos: 16

IV.

Ania, aya, ti kunkunami a retorika? Isu dayta ti agkuyog a form ken style. Porma wenno sukog, ken estilo. Dagitoy ti makaawis a dagus iti imatang, a sarunuen ti dadduma a rekado ti panagsurat.

Patienmi nga asino man nga agkalikagum nga agsurat wenno mangpapintas iti suratenna, nasken a sanayenna a pasudien ken papinteken ti plumana, ken adalenna a yannugot ti pampanunotna iti rumbeng a pakaimuntaranna. Saan a maaramid iti apagkirem ti panagasa, no koma buneng. Nasken a mamin-adu nga ilagid iti pangasaan. Iti panagaramat iti bukod a balikas, saan nga umdas nga ammo ti mannurat ti ba-be-bi-bu-bo-na. Nasken nga ammona no kaano ken no kasano a suroten wenno supringen ti makunkuna a gramatika. Mapabaknang dayta uray pay no kaipapananna ti pannakadadael ti urnos ti kunada a grammar. Ta iti retorika, mapabaknang dagiti ablen a balikas babaen ti porma ken estilo nga usaren ti mannurat.

Ti napintas a sinurat wenno panagsurat agbatay saan laeng nga iti pannakaammo nga agabel iti nakappapati a balikas, gapu ta ti panagsurat naisangrat a basaen ti sabali, a maigidiat iti kapanunotan ti mannurat. Maigidiat ti kapanunotan ti agbasbasa iti kapanunotan ti mannurat, ulitenmi, ta ti agbasbasa dina matukod ti talaga a panunot ti mannurat; dina makita a mismo ti lubong a kas iti pannakakita ti mannurat; agliplipiasen ti mugingna iti inaldaw a paspasamak isu a ti ammona a pudno wenno palso ti mangulawen kenkuana. No ti sinurat ket nairanta a sumrek iti mugingna—wenno makagutugot kenkuana a mangbasa—nasken a makaay-ayo, nalawag, makaawis, nakallalagip tapno maala ti essemna a mangituloy a mangbasa. Malaksid kadagiti pangrugian a wagas a pangawis iti agbasa, nasken unay ti epektibo nga estilo.

Nupay ti estilo mabalin a maadal babaen ti nawadwad a panagbasa, napasnek a panaganalisa ken nagaed a panagsanay, ad-adda a maduktalan ti epektibo a panagsurat babaen ti panangadal kadagiti gagangay ken tradisional nga alikamen wenno ramit ti estilo ken panangabel kadagiti balikas. Babaen ti panagadal, panagsanay, panagwarwar, ken panangpasiken kadagitoy, ken ti panangpadas ti mannurat iti epektoda, makatulong dagitoy a ramit a mangipeksa iti rikna ti mannurat ken kasta met a mangisuro kenkuana a mangkita iti panagkakayammet ti porma ken kaipapanan, ken ti sikolohia dagiti naabel a balikas, metapora, ken aweng ti bukod a sinurat a mayasping  iti gapuanan dagiti dadduma. Alaen a pagarigan dagidi Appo Pelagio Alcantara, Marcelino Foronda,  Constante Casabar, Benjamin Pascual, da Donel Pacis, Juan S. P. Hidalgo, Jr... Dagitoy ti Ilokano a ti retorika wenno estilo ken porma ti plumada maigidiat unay iti kaaduan. Dagiti dadduma a limmatak, limmatakda iti sabali a wagas.

Tallo ti kategoria dagiti ramit ti retorika, a dagitoy: dagiti pakaseknan ti panangipangruna, kayammet, palawag, ken panangimutektek; dagiti pakaseknan ti pisikal a panamagsasaganad, panagbaliw, ken urnos; ken dagiti pakaseknan ti dekorasion ken panagduduma.

 Adu ti ramit a maaramat iti retorika, a no palabsan a kitaen kasla gagangay, ngem no anagen wenno paliiwen ti nakaibaskaganna isuda ti mamagmaris iti kawes ti balasang no balasang koma ti sinurat, pagarigan ti expletive wenno awanan kaipapanan a balikas ti siddaaw, ken dadduma pay; asyndeton wenno panangikkat iti pamagsilpo a balikas a kas iti ken, ket, ken dadduma pay; polysyndeton wenno panagusar iti pamagsilpo a balikas a kas iti ket naglangoy, wenno nagtaray, wenno limned, wenno nagkaradap; anaphora wenno panangulit iti rugi ti tunggal binatog, kas iti saan a kuarta, saan a dayaw, saan a kinapintas, ngem ti kinapudno iti bagi.

Uppat laeng dagitoy naagapad kadagiti adu a ramit ti retorika, a maduktalan/maadal babaen ti nagaed a panagsanay ken panagpadas wenno panageksperimento a nasken sakbay nga agbalin a naannayas ti rikna ti mannurat a mangusar iti bukodna a lengguahe. Patienmi a nalab-ay latta ti sinurat uray no napno iti simbolo ken napintas ti temana no kurang ti pamalpalatpatan ti mannurat a mangabel kadagiti balikasna. Nupay kasta, saan a nasayaat ti nalabes a panagsanay iti maymaysa a papel. Aramaten ti journal wenno notebook a pageksperimentuan. Laglagipen a dagiti ramit ti retorika tulongda iti panagsurat saan ketdi nga isu ti gibus ti panagsurat; saan nga obligasion ti mannurat nga usaren dagiti ramit iti tunggal parapo. Ti nalabes a panangusar kadagitoy agbanag a makauma; iti sabali a bangir, no naannad ti panangaramat kadagitoy  mangipaay iti pannakapnek ken wayawaya a mangipeksa iti nauneg a pampanunot a di ipagarup a mapasamak.

No mapagkayammet ti porma ken estilo a pakayablan  dagiti di inranranta a simbolo, ken tema, ken dadduma pay a ramit ti panagsurat, agbanag a naisangsangayan ti maysa nga obra.

Patienmi a no kabaelan dagiti mannurat iti ganggannaet ti agpartuat iti nababaked nga obra ti literatura, kabaelan met dagiti Ilokano. Kasapulan laeng ti adu a panagsanay, ken di pannakaupay, ken adu nga anus nga agduktal, ken nabuslon a panagsakripisio, ken masansan a makunatan iti taraon, ken umawat iti adu a manuskrito nga isubli ti editor, ken agbilang iti adu nga abut iti diding, ken agkatawa a maymaysa, ken agriaw iti tengnga ti rabii!

Manen ken manen ken manen, agsurat koma latta ni Ilokano, ket ipateg, salakniban, ipagtangsit, usarenna ti nakayanakanna a pagsasao, a saan ketdi nga isukatna iti ganggannaet, tallikudanna ket kunana a dinan maawatan ti lengguahe da tatang, nanang, lelong, lelang, ken dadduma pay a kabagianda idiay Abbarit wenno idiay Bagani Ubbog wenno idiay Tomana wenno idiay Puritac.

Dayawek amin dagiti mannurat nga Ilokano a nairaman itoy a salip—nangabak man wenno saan--a mangus-usar ‘pay laeng’ iti nakayanakanda a pagsasao. Dagiti saan a napagasatan ita, ‘saan a maymaysa ti aldaw!’ Agbiagkayo amin! Nagasat a panagduktalyo.